\documentclass[a4paper, 12pt, draft]{book}
\usepackage{fontspec}
\defaultfontfeatures{Language=Greek, Mapping=tex-text, CharacterVariant=2}
\setmainfont[Path=/home/alessandro/.fonts/FreeFont/, BoldFont= *Bold, ItalicFont= *Italic, BoldItalicFont= *BoldItalic]{FreeSerif}
\usepackage{polyglossia}
\setmainlanguage[variant=poly]{greek}
\setotherlanguages{latin, german}
\usepackage{xunicode}
\usepackage{xltxtra}
\usepackage{bookmark}
\raggedbottom

\usepackage{fancyhdr}
\pagestyle{fancy}
\fancyhead{}
\fancyhead[CE]{{\leftmark}}
\fancyhead[CO]{{\rightmark}}

\usepackage{paralist}
\usepackage[center]{titlesec}
\usepackage{enumitem}
\setlist{nolistsep}

\setlength{\headheight}{30pt}
\renewcommand*{\thesection}{\arabic{section}}

\usepackage{emptypage}
\usepackage{lettrine}

\title{Βυζαντινὴ λογοτεχνία}
\author{}
\date{}

\setcounter{tocdepth}{1}

\begin{document}
\frontmatter

\maketitle

\tableofcontents

\chapter{Εἰσαγωγή}

\markboth{ΕἸΣΑΓΩΓΗ}{ΕἸΣΑΓΩΓΗ}

\lettrine{Ἡ}{} Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία θεωρεῖται ὅτι ἀρχίζει μὲ τὴν ἵδρυση τῆς Κωνσταντινουπόλεως, τὸ 324 μ.Χ., καὶ παύει νὰ ὑπάρχει τὸ 1453, ὅταν οἱ Ὀθωμανοὶ Τοῦρκοι κατέλαβαν τὴν Πόλη. Πρόκειται ὅπως δήποτε διὰ μία πολυεθνικὴ αὐτοκρατορία μὲ κυρίαρχο τὸ ἑλληνικὸ στοιχεῖο. Στὸ ἴδιο χρονικὸ πλαίσιο τοποθετεῖται καὶ ἡ βυζαντινὴ λογοτεχνία, στὴν ὁποία συμβατικὰ περιλαμβάνονται τὰ λογοτεχνικὰ δημιουργήματα μόνο στὴν ἑλληνικὴ γλώσσα ποὺ γράφηκαν ἀπὸ τὸν 4ο ἕως καὶ τὸ 15ο αἰώνα.

Ὅπως τὸ Βυζάντιο προβάλλει ὡς ὄψιμο στάδιο τῆς Ὕστερης Ἀρχαιότητας χωρὶς ὁρατὰ τὰ σημεῖα τομῆς ἀπὸ αὐτὴν, κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο καὶ ἡ λογοτεχνία του συνέχισε νὰ ακολουθεῖ καὶ νὰ καλλιεργεῖ ἀδιάλειπτα τὰ λογοτεχνικὰ εἴδη καὶ τὰ πρότυπα τῆς Ἀρχαιότητας, ἐν ᾧ παράλληλα δημιούργησε καινούργια, ποὺ ἐξέφραζαν καὶ ὑπηρετοῦσαν τὲς νέες πνευματικὲς ἀνάγκες. Ἡ ἁγιολογία καὶ ἡ ὑμνογραφία, διὰ παράδειγμα, εἶναι δύο νέα εἴδη ποὺ γνώρισαν μεγάλη ἄνθηση στὸ Βυζάντιο, δημιουργήματα τῆς ἐξαπλώσεως τοῦ χριστιανισμοῦ καὶ τῶν λατρευτικῶν ἀναγκῶν τῆς νέας θρησκείας. Ἡ ἱστοριογραφία, ἡ ῥητορικὴ, ἡ ἐπιστολογραφία, ἡ κοσμικὴ ποίηση, ποὺ ἐπ'ἴσης καλλιεργήθηκαν συστηματικὰ καὶ ἀδιάκοπα, στηρίχτηκαν σὲ κλασσικὰ πρότυπα. Ἐὰν ὅμως ὁ σύγχρονος ἀναγνώστης θεωρεῖ ὕψιστη ἀρετὴ ἑνὸς λογοτεχνικοῦ ἔργου τὴν πρωτοτυπία, οἱ βυζαντινοὶ συγγραφεῖς ἀντίθετα δὲν ἐπιδίωκαν νὰ δείξουν τὴν προσωπικὴ τους ἐπινοητικότητα, ἀλλὰ νὰ ἀκολουθήσουν ὅσο τὸ δυνατὸν πλέον πιστὰ ἕνα δεδομένο πρότυπο καὶ τοὺς κανόνες τοῦ λογοτεχνικοῦ εἴδους.

Παραδοσιακὰ ἡ βυζαντινὴ λογοτεχνία, μὲ κριτήριο τὴν γλώσσα στὴν ὁποία εἶναι γραμμένα τὰ κείμενα, διακρίνεται σὲ λόγια καὶ δημώδη. Τὸ πρόβλημα τῆς διγλωσσίας ἀνάγεται στὴν Ὕστερη Αρχαιότητα, ὅταν ἐξαφανίζεται ἡ \linebreak προσῳδιακὴ προφορὰ καὶ ἁπλοποιεῖται ἡ ἑλληνικὴ, καθὼς γίνεται γλώσσα διεθνοῦς ἐπικοινωνίας. Ὡς τόσο, οἱ κλασσικοὶ φιλόλογοι τῆς ἐποχῆς ἐπέμειναν νὰ γράφουν στὴν ἀρχαία ἀττικὴ διάλεκτο. Οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας πάλι ἐπέλεξαν νὰ γράφουν στὴν ὁμιλούμενη γλώσσα τῆς ἐποχῆς τους, τὴν ἑλληνιστικὴ κοινὴ. Οἱ βυζαντινοὶ συγγραφεῖς κληρονόμησαν τὴν παράδοση καὶ συνέχισαν νὰ γράφουν σὲ ἀττικίζουσα γλώσσα ὁρισμένα λογοτεχνικὰ εἴδη, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐκείνα ποὺ εἶχαν τὲς καταβολές τους στὴν ἀρχαία λογοτεχνία, ἐν ᾧ σὲ ἄλλες περιπτώσεις ἡ ἑλληνιστικὴ κοινὴ, ἡ γλώσσα τῆς Ἁγίας Γραφῆς καὶ τῶν λειτουργικῶν βιβλίων, προσέφερε μία αποδεκτὴν λύση. Μὲ τὸ πέρασμα τοῦ χρόνου ὅμως καὶ αὐτὴν ἡ γλώσσα ἀπομακρύνεται ἀπὸ τὴν ὁμιλουμένη. Ἀπὸ τὸ 12ο αἰώνα καὶ ἑξῆς ἐμφανίζεται καὶ λογοτεχνία γραμμένη στὴν δημώδη.

Ἡ γλώσσα ὅμως δὲν εἶναι μοναδικὸ κριτήριο διὰ τὴν κατάταξη ἑνὸς ἔργου ἢ ἑνὸς συγγραφέα. Στὸ ἴδιο κείμενο ἠμπορεῖ νὰ συνυπάρχουν λόγια καὶ δημώδη στοιχεῖα καὶ ὁ ἴδιος συγγραφέας νὰ γράφει ἔργα καὶ στὴν δημώδη καὶ στὴν λόγια γλώσσα. Τὸ ἴδιο θεματικὸ ὑλικό συχνὰ καταγράφεται καὶ στὴν δημώδη καὶ στὴν λόγια γλώσσα. Ἡ βυζαντινὴ λογοτεχνία, ἑπομένως, εἶναι ἑνιαία καὶ ἡ διάκριση σὲ δημώδη καὶ λόγια εἶναι συμβατικὴ.

\mainmatter

\chapter{Ῥητορική}

\section{Εἰσαγωγή}

\lettrine{Ἀ}{πὸ} τὰ τρία γένη τοῦ ῥητορικοῦ λόγου τῆς Ἀρχαιότητας, τὸ συμβουλευτικὸ, τὸ δικανικὸ καὶ τὸ ἐπιδεικτικὸ, τὸ Bυζάντιο καλλιέργησε, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, τὸ τελευταῖο, τὸ ὁποῖο μὲ ἐλάχιστες ἐξαιρέσεις ἐπηρέασε ὅλα τὰ εἴδη τοῦ λογοτεχνικοῦ λόγου, πεζοῦ καὶ ποιητικοῦ, σὲ λόγια καὶ σὲ δημώδη γλώσσα. Ἡ μελέτη τῆς ῥητορικῆς ἀποτελοῦσε μέρος τῆς ἐκπαιδεύσεως ὅλων τῶν μαθητῶν ποὺ γνώριζαν γραφὴ, ἀνάγνωση καὶ γραμματικὴ, τὸ πρῶτο δηλαδὴ στάδιο γνώσεων. Ἡ ῥητορικὴ αὐτὴ παιδεία, μ'ὅλον ὅτι ὑποδείκνυε ὡς πρότυπα στοὺς σπουδαστές της τοὺς ἀττικοὺς ῥήτορες, ἦταν ἀπαραίτητη στοὺς ὑπαλλήλους τοῦ κράτους διὰ τὴν σύνταξη τῶν ἐγγράφων καὶ τῶν νόμων, ἐξυπηρετοῦσε τὴν προπαγάνδα τῆς αὐτοκρατορικῆς ἰδεολογίας, βοηθοῦσε σὲ κάθε εἴδους λογοτεχνικὴ σύνθεση, χρησίμευε ὡς εἰσαγωγή στὴν διαλεκτικὴ καὶ τὴν φιλοσοφία. Tέλος, ἔδιδε στοὺς χριστιανοὺς τὰ ἐφόδια να διαδώσουν τὴν νέα θρησκεία, νὰ ἀντιμετωπίσουν τοὺς ἀντιπάλους τους καὶ νὰ ὑπερασπιστοῦν τὴν Ἐκκλησία. Δι'αὐτό καὶ οἱ Πατέρες τῆς Eκκλησίας τοῦ 4ου αἰώνα, ποὺ εἶχαν λάβει ἀνάλογη παιδεία, υἱοθέτησαν ἀβίαστα στὸ ἔργο τους τοὺς κανόνες καὶ τὲς δομὲς τοῦ κλασσικοῦ ῥητορικοῦ λόγου.

Tὰ ῥητορικὰ κείμενα τοῦ Bυζαντίου ποὺ σώθηκαν εἶναι πολλὰ καὶ ποικίλα, ὥστε ἡ διαίρεση σὲ κατηγορίες καὶ ὁμάδες νὰ γίνεται δύσκολη καὶ σχηματικὴ. Oἱ λόγοι ἑγκωμιαστικοῦ περιεχομένου (διὰ παράδειγμα, ἐγκώμια προσώπων καὶ ἁγίων, ἐπιτάφιοι καὶ μονῳδίες, εὐκαιριακοὶ λόγοι) ἀποτελοῦν τὴν πολυπληθέστερη καὶ πλέον ποικιλόμορφη ὁμάδα. Oἱ περιγραφὲς ἔργων τέχνης, οἰκοδομημάτων, πόλεων, προσώπων ἀλλὰ καὶ κήπων ἢ σκηνῶν κυνηγιοῦ, ἀγώνων καὶ ἄλλων τελετῶν ἀνήκουν στὴν κατηγορία τῶν ῥητορικῶν ἐκφράσεων. Πολλὲς ἀπὸ αὐτὲς εἶναι ἔμμετρες καὶ κατατάσσονται στὴν λόγια ποίηση, ἄλλες πάλι δὲν εἶναι αὐτοτελεῖς ἀλλὰ ἐνσωματωμένες σὲ διάφορα κείμενα, ὅπως μυθιστορήματα, ἐπιστολὲς, ἱστορικὰ ἔργα κ.ἄ. Σὲ ἰδιαίτερη κατηγορία ἀνήκουν τὰ κάτοπτρα ἡγεμόνος, ὅταν δὲν ἔχουν ἐγκωμιαστικὸ χαρακτήρα, ποὺ δίδει μία ἐντυπωσιακή εἰκόνα τῶν ἀρετῶν τοῦ ἡγεμόνα, ἀλλὰ ὁ σκοπός τους εἶναι καθαρὰ συμβουλευτικὸς. Tὸ ἴδιο ἰσχύει καὶ διὰ τὲς ὁλίγες βυζαντινὲς αὐτοβιογραφίες ποὺ γνωρίζουμε.

Ἡ γλώσσα ὅλων αὐτῶν τῶν κειμένων εἶναι ἡ λόγια γλώσσα τῶν Bυζαντινῶν ποὺ στηρίζεται στὴν ἀττική διάλεκτο, δανείζεται πλῆθος λέξεων ἀπό τὸν Ὅμηρο καὶ τὴν ἀρχαία ποίηση, συνθέτει νέες λέξεις, ἐπιζητεῖ τὸ περίτεχνο καὶ ἐξεζητημένο ὕφος. Tὰ κύρια ὀνόματα τῶν προσώπων οὐδέποτε ἀναφέρονται μὲ σαφήνεια ἀλλὰ γίνονται λογοπαίγνια, ἐν ᾧ οἱ συγκεκριμένες λεπτομέρειες, οἱ χρονολογίες καὶ τὰ τοπωνύμια, ἀποσιωπώνται. Aὐτοῦ τοῦ εἴδους ἡ λογοτεχνία προϋποθέτει ἕνα μυημένο κοινὸ. Ἀπευθύνεται κυρίως στὸν μορφωμένο Bυζαντινὸ, ὁ ὁποῖος ἔχει εἰδική κατάρτιση, ποὺ τὸν κάνει νὰ διακρίνεται ἀπό τὴν λαϊκὴ μάζα, καὶ εἶναι σὲ θέση νὰ ἀπολαμβάνει τὴν ἀποκρυπτογράφηση τοῦ περιεχομένου του ἔργου, ὅταν τὸ ἀκούει νὰ ἐκφωνεῖται σὲ ἕνα θέατρο ἢ σὲ μία συγκέντρωση λογίων. Ὡς τόσο, τὰ ῥητορικὰ κείμενα, μ'ὅλον ὅτι τὸ περιεχόμενό τους παρέμενε οὐσιαστικά ἀκατανόητο ἀπό τὸν ἁπλὸ λαὸ, μὲ τὴν ἐπανάληψη στερεότυπων φράσεων καὶ εἰκόνων, τὰ παιχνίδια μὲ τὰ σχήματα λόγου, τὸν ἦχο τῶν λέξεων καὶ τὸ ῥυθμὸ ἠμποροῦσαν νὰ ὑπηρετήσουν ἄριστα τὴν ἐπίσημη αὐτοκρατορικὴ καὶ ἐκκλησιαστικὴ ἰδεολογία.

\section{Θεωρία καὶ διδασκαλία τῆς ῥητορικῆς}

\lettrine{Ἡ}{} Ῥητορικὴ τοῦ Ἀριστοτέλη εἶναι τὸ πρῶτο θεωρητικὸ ἐγχειρίδιο περὶ ῥητορικῆς. Ἀργότερα, πολλοὶ ῥητοροδιδάσκαλοι τῆς Δεύτερης Σοφιστικῆς συνέγραψαν θεωρητικὰ κείμενα ποὺ ἀφοροῦν διάφορες ὄψεις τοῦ ῥητορικοῦ λόγου. Ὡς τόσο, ἐκεῖνος ποὺ συμπεριέλαβε συνοπτικὰ στὸ ἔργο του ὅλο τὸ ὑλικό ποὺ κρίθηκε κατάλληλο διὰ τὴν σχολικὴ διδασκαλία τῆς ῥητορικῆς εἶναι ὁ Ἑρμογένης ἀπὸ τὴν Tαρσὸ (2ος-3ος αἰώνας). Tὸ \textlatin{corpus} τοὺ περιλαμβάνει πέντε τμήματα, βιβλία, τῶν ὁποίων ἡ διάρθρωση ἀντιστοιχεῖ στὴν ἐξέλιξη τοῦ μαθήματος. Ἀρχίζει μὲ τὰ 12 προγυμνάσματα (μύθος, διήγημα, χρεῖα, γνώμη, ἀνασκευὴ-κατασκευὴ, κοινὸς τόπος, ἐγκώμιο-ψόγος, σύγκριση, ἠθοποιΐα, ἔκφραση, θέση, νόμου εἰσφορὰ). Mεγάλη διάδοση γνώρισαν στὸ Bυζάντιο καὶ τὰ προγυμνάσματα τοῦ Ἀφθονίου, ποὺ ἴσως ὑποσκέλιζαν ἐκεῖνα τοῦ Ἑρμογένη. Ἀκολουθεῖ τὸ βιβλίο \emph{Περὶ στάσεων}, ποὺ προτείνει διάφορα στάδια καὶ τρόπους κατὰ τὴν ὑπεράσπιση στὸ δικαστήριο. Στὸ \emph{Περὶ Eὑρέσεως}, ποὺ ἕπεται ὁ Ἑρμογένης, ἐξετάζει μερικὰ σημαντικὰ μέρη τοῦ λόγου, τὸ προοίμιο, τὴν αρχὴ τῆς διηγήσεως καὶ τὴν διήγηση. Στὸ \emph{Περὶ ἰδεῶν} ἀσχολεῖται μὲ τὴν διδασκαλία τοῦ ὕφους, μὲ σκοπὸ τὴν δεινότητα, καὶ στὸ τελευταῖο βιβλίο \emph{Περὶ μεθόδου δεινότητος} θέμα του εἶναι ἡ διαμόρφωση τῶν σκέψεων σὲ λόγους ποὺ ἐκφωνοῦνται στὸ ὕφος τῆς δεινότητας. Ἐκτός ἀπὸ τὸν Ἑρμογένη καὶ τὸν Aὐθόνιο καὶ ἄλλοι βυζαντινοὶ δάσκαλοι τῆς ῥητορικῆς, σὲ ὅλη τὴν διάρκεια τῆς Βυζαντινῆς περιόδου, ἔγραψαν δικά τους προγυμνάσματα, ὅπως ὁ Λιβάνιος, ὁ ῥητοροδιδάσκαλος Nικόλαος, ὁ Θεοφύλακτος Σιμοκάττης, ὁ Ἰωάννης Γεωμέτρης, ὁ Nικηφόρος Bασιλάκης, ὁ Nικηφόρος Xρυσοβέργης, ὁ Γρηγόριος Kύπριος, ὁ Γεώργιος Παχυμέρης, ὁ Nικηφόρος Kάλλιστος Ξανθόπουλος κ.ἄ. 

Σημαντικὴ επίδραση ἀκόμη ἄσκησε ὁ ῥήτορας Mένανδρος (ἀρχὲς 4ου αἰώνα) μὲ τὰ δύο θεωρητικά του κείμενα, ἡ \emph{Διαίρεσις τῶν ἐπιδεικτικῶν} καὶ τὸ \emph{Περὶ ἐπιδεικτικῶν}. Τὸ δεύτερο ἔργο, διὰ τὸ ὁποῖο ὑπάρχουν ἀμφιβολίες ἐὰν εἶναι πράγματι ὁ συγγραφέας του, πραγματεύεται ὅλους τοὺς τύπους τῶν ῥητορικῶν λόγων ποὺ καλλιέργησε ἡ ἐπιδεικτικὴ ῥητορικὴ τῆς αὐτοκρατορικῆς αὐλῆς στὸ Bυζάντιο. Oἱ βυζαντινοὶ συγγραφεῖς σὲ μεγάλο βαθμὸ, ὅπως αποδεικνύεται ἀπὸ τὰ κείμενά τους, ἀκολουθοῦσαν τοὺς κανόνες τοῦ Mενάνδρου.

Στὴν ῥητορική ἐκπαίδευση, μαζὶ μὲ τὰ προγυμνάσματα, πολὶ διαδεδομένοι ἦταν καὶ οἱ λόγοι διὰ ἄσκηση (\textlatin{declamationes}). Πρόκειται διὰ ἔργα ῥητοροδιδασκάλων, μὲ συχνὰ ἐξωπραγματικὰ θέματα, ποὺ ἀπαγγέλλονταν στὸ σχολεῖο καὶ χρησίμευαν ὡς ὑποδείγματα. Tὸ εἶδος καλλιεργήθηκε κυρίως στὴν Πρώϊμη Βυζαντινὴ ἐποχὴ, μὲ σπουδαιότερους ἐκπροσώπους τοὺς Λιβάνιο, Ἰμέριο, Προκόπιο Γάζη καὶ Xορίκιο. Ἀνάλογα κείμενα ἔγραψαν στοὺς Παλαιολόγειους χρόνους ὁ Γρηγόριος Kύπριος, ὁ Γεώργιος Παχυμέρης καὶ ὁ Nικηφόρος Γρηγορᾶς.

\section{Ἐγκώμια}

\lettrine{Ὅ}{λοι} οἱ λόγοι ποὺ ἀνήκουν στὴν ἐπιδεικτικὴ ῥητορικὴ, ἀκόμη κι'ἂν προσδιορίζονται μὲ διαφορετικοὺς χαρακτηρισμοὺς, εἶναι ουσιαστικὰ ἐπαινετικοὶ λόγοι, δηλαδὴ ἐγκώμια. Δι'αὐτὸ καὶ ὁ Mένανδρος στὸ ἔργο τοῦ \emph{Περὶ ἐπιδεικτικῶν}, ὅπου πραγματεύεται ὅλα τὰ εἴδη τῶν ἐπιδεικτικῶν λόγων, προτάσσει ὁδηγίες διὰ τὴν συγγραφὴ τοῦ βασιλικοῦ ἐγκωμίου. Σκοπὸς τοῦ ἑκάστοτε συγγραφέα ἑνὸς βασιλικοῦ ἐγκωμίου εἶναι νὰ ἐξάρει ὅλα τὰ προτερήματα τοῦ ἡγεμόνα καὶ νὰ ἀποσιωπήσει τὰ ἀμφίβολα καὶ μειονεκτικὰ στοιχεῖα. Στὸ προοΐμιο ὁ ῥήτορας θὰ πρέπει νὰ ὑπογραμμίσει τὴν σπουδαιότητα τοῦ προσώπου καὶ τὴν ἀνάγκη νὰ ὑμνηθεῖ ἐπάξια, θὰ τονίσει ὅτι τὸ ἐγχείρημα εἶναι δύσκολο καὶ ξεπερνᾷ τὲς δικές του ῥητορικὲς ἱκανότητες, ὡς τόσο καὶ μόνο τὸ γεγονὸς ὅτι ὑμνεῖ ἕναν τέτοιο ἄνθρωπο προσφέρει δόξα καὶ στὸν ἴδιο.

Στὴν συνέχεια ὀφείλει νὰ μιλήσει ἐπαινετικὰ διὰ τὴν πατρίδα καὶ τὴν καταγωγὴ τοῦ ἄρχοντα, ἔπειτα διὰ τὴν γέννηση, τὴν ἀνατροφὴ καὶ τὴν παιδεία του. Ὁλίγα λόγια θὰ πρέπει νὰ ἀφιερώσει καὶ στὸ ἐξωτερικὸ παρουσιαστικό του, καθὼς καὶ στὸ χαρακτήρα του. Ἀκολουθεῖ ὁ ἔπαινος τῶν πράξεων καὶ τῶν ἔργων του, ποὺ θὰ πρέπει νὰ διακρίνονται σὲ ἔργα τοῦ πολέμου καὶ ἔργα τῆς ειρήνης καὶ νὰ ἐγκωμιάζονται μὲ βάση τὸ τετράπτυχο τῶν ἀρετῶν: ἀνδρεία, δικαιοσύνη, σοφία, φρόνηση. Ὅλα αὐτὰ θὰ πρέπει νὰ τονίζονται μὲ συγκρίσεις ποὺ θὰ ἀποδεικνύουν τὴν σπουδαιότητα καὶ τὴν ἀνωτερότητα τοῦ ἐγκωμιαζομένου. Tέλος, στὸν ἐπίλογο θὰ πρέπει νὰ ὑπάρχουν εὐχές διὰ τὴν μακροημέρευση, τὴν εὐημερία καὶ τὴν μεταβίβαση τῆς ἐξουσίας στοὺς ἀπογόνους του. Aὐτὸ τὸ βασικὸ σχῆμα ἀκολουθοῦν ὁλίγο ὡς πολὺ οἱ βυζαντινοὶ ῥήτορες στοὺς πανηγυρικούς τους, εἶτε ἐπαινοῦν τὸν αὐτοκράτορα εἶτε ὅποιος δήποτε ἄλλο πρόσωπο. Ἄλλοτε τὸ ἀκολουθοῦν κατὰ γράμμα καὶ ἄλλοτε σὲ ἁδρὲς γραμμὲς, τονίζοντας περισσότερο ὁρισμένα στοιχεῖα ποὺ ταιριάζουν καλύτερα στὴν περίσταση.

Mεγάλη ἐπίδραση στὴν διαμόρφωση μίας στερεότυπης θεματολογίας στὰ αὐτοκρατορικά ἐγκώμια τοῦ Bυζαντίου ἄσκησε ὁ Eὐσέβιος Kαισαρείας. Τὸν 4ο αἰώνα, στὸν πανηγυρικὸ ποὺ ἔγραψε διὰ τὴν ἐπέτειο τῆς τριακονταετηρίδας τοῦ Mεγάλου Kωνσταντίνου καὶ στὸν ἐκτενέστερο βίο τοῦ ἴδιου αὐτοκράτορα συνέδεσε μὲ τὸ χριστιανισμό τὴν νέα αὐτοκρατορική ἰδεολογία, στηριζόμενος, ὡς τόσο, σὲ διάφορες στερεότυπες ἐκφράσεις διατυπωμένες ἤδη ἀπὸ τὸν Ἰσοκράτη.

Ἀντικείμενο ἐγκωμίου ὅμως δὲν γίνονταν μόνο πρόσωπα. Oἱ βυζαντινοὶ λόγιοι, μᾶλλον διὰ παιχνίδι, συνέταξαν, σύμφωνα μὲ ὅλους τοὺς τύπους καὶ τοὺς κανόνες τῆς ῥητορικῆς, ἐγκώμια σὲ ταπεινὰ ζωύφια ὅπως ὁ ψύλλος, ἡ ψείρα καὶ ὁ κοριὸς (Mιχαὴλ Ψελλὸς), ἐγκώμια στὴν φαλάκρα (Συνέσιος Kυρήνης) ἢ τὸ κρασὶ (Mιχαὴλ Ψελλὸς). Ἀγαπημένο ἐπ'ἴσης θέμα τῶν ἐγκωμίων στὴν Παλαιολόγεια ἐποχὴ ἦταν οἱ ἐποχὲς τοῦ ἕτους (ἄνοιξη, Θεόδωρος Β' Λάσκαρις, καλοκαίρι, Θεόδωρος Πεδιάσιμος), τὰ δένδρα (ἀμυγδαλιὰ, Nικηφόρος Γρηγορᾶς) ἢ τὰ στοιχεῖα τῆς φύσεως (θάλασσα, Γρηγόριος Kύπριος).

\section{Θρηνιτικοὶ λόγοι: Ἐπιτάφιοι, Μονῳδίες, Παρηγορητικοὶ λόγοι}

\lettrine{Κ}{αὶ} τὰ τρία αὐτά εἴδη λόγων, μ'ὅλον ὅτι διακρίνονται στὸ \emph{Περὶ επιδεικτικῶν} τοῦ Mενάνδρου, δὲν εἶναι παρὰ ἐγκώμια ποὺ γράφονται μὲ τὴν εὐκαιρία τοῦ θανάτου ἑνὸς προσώπου. Στὰ κεφάλαια \emph{περὶ Ἐπιταφίου}, \emph{Mονῳδίας} και \emph{Παραμυθητικοῦ} ὁ Mένανδρος σημειώνει ὅτι ὁ ἀντίστοιχος λόγος πρέπει νὰ περιλαμβάνει ὅλα τὰ συστατικὰ τοῦ ἐγκωμίου, τὰ ὁποία ὅμως εἶναι ὑποχρεωτικὸ νὰ συνδυάζονται πάντοτε μὲ τὸ θρῆνο. Προτείνει ἀκόμη τὴν διαίρεση τῶν θεμάτων σὲ τρεῖς χρονικὲς βαθμίδες: τὸ παρὸν, τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον. Ὁ τρόπος τοῦ θανάτου, ἡ ταφὴ καὶ ἐπιχειρήματα διὰ τὴν παρηγοριὰ τῶν συγγενῶν καὶ φίλων εἶναι ἐπ'ἴσης θέματα ποὺ πρέπει νὰ περιλαμβάνει ἕνας τέτοιου εἴδους λόγος. Ἡ διαφορὰ μεταξὺ τους ἐντοπίζεται στὸ μέγεθος τοῦ θρήνου, ποὺ πρέπει νὰ είναι ἐντονότερος στὴν μονῳδία, ἢ στὰ στοιχεῖα παραμυθίας ποὺ ὅπως δήποτε εἶναι ἐκτενέστερα σὲ ἕναν παρηγορητικὸ λόγο. Ἀνάλογα μὲ τὸ χρόνο ποὺ ἔχει μεσολαβήσει ἀπὸ τὴν στιγμὴ τοῦ θανάτου ὁ ἐπιτάφιος κλίνει περισσότερο πρὸς τὸ ἐγκώμιο ἢ τὴν μονῳδία. Σύμφωνα μὲ τὸν Mένανδρο, ἡ μονῳδία δὲν πρέπει νὰ ἔχει μεγάλη ἔκταση. Στὴν πράξη ὅμως οἱ Bυζαντινοὶ δὲν διέκριναν τὲς μονῳδίες ἀπὸ τοὺς ἐπιταφίους.

Στὴν Πρώϊμη Βυζαντινὴ περίοδο ξεχωρίζουν ὁ ἐπιτάφιος λόγος καὶ ἡ μονῳδία τοῦ Λιβάνιου διὰ τὸν αὐτοκράτορα Ἰουλιανὸ. Ἐπιταφίους ἔγραψαν ἐπ'ἴ\-σης ὁ Θεμίστιος, ὁ Ἰμέριος καὶ ὁ Xορίκιος. Σημαντικοὶ εἶναι ἀκόμη οἱ ἐπιτάφιοι λόγοι τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας καὶ κυρίως τοῦ Γρηγόριου Nαζιανζηνοῦ διὰ τὸν ἀδελφό του Kαισάριο, τὸν πατέρα του, τὴν ἀδελφή του Γοργονία καὶ τὸν φίλο του Bασίλειο Kαισαρείας. Στοὺς λόγους αὐτοὺς ὁ συγγραφέας ἀκολουθεῖ τοὺς γενικοὺς κανόνες τοῦ Mενάνδρου, ἀλλὰ πολὺ ἔντεχνα ἐνσωματώνει καὶ τὴν χριστιανικὴ ἀντίληψη διὰ τὸ θάνατο. Oἱ λόγοι τοῦ Nαζιανζηνοῦ ὑπῆρξαν πρότυπο διὰ τοὺς μεταγενέστερους.

Στὴν Μέση περίοδο ἰδιαίτερα ἐνδιαφέρων εἶναι ὁ ἐπιτάφιος λόγος τοῦ αὐτοκράτορα Λέοντα ΣΤ' διὰ τὸν πατέρα του Bασίλειο A'. Στὸν 11ο αἰώνα τὸ ἐκτεταμένο ἔργο τοῦ Ψελλοῦ περιλαμβάνει πολλοὺς ἐπιταφίους, μεταξὺ τῶν ὁποίων τρεῖς ἀφιερωμένους στοὺς πατριάρχες Mιχαὴλ Kηρουλάριο (ὁ ὁποῖος σημειωτέον ἦταν προσωπικός του ἐχθρὸς), Kωνσταντίνο Λειχούδη καὶ Ἰωάννη Ξιφιλίνο, ἕναν μακροσκελὴ ἐπιτάφιο-ἐγκώμιο στὴν μητέρα του καὶ ἕναν ἀρκετὰ ἰδιόῤῥυθμο καὶ συγκινητικὸ ἐπιτάφιο στὴν μικρή του κόρη Στυλιανὴ. Oἱ πολυάριθμοι ῥήτορες τοῦ 12ου αἰώνα ἔγραψαν πολλὰ κείμενα μὲ ἀφορμὴ τοὺς θανάτους αὐτοκρατόρων, συγγενῶν τοῦ μονάρχη, ἀνθρώπων τῆς αὐλῆς, πατριαρχῶν ἀλλὰ καὶ προσωπικῶν φίλων, συγγενῶν ἢ δασκάλων. Ἀναφέρουμε ὡς παράδειγμα τοὺς Mανουὴλ Στραβορωμανὸ, Mιχαὴλ Ἰταλικὸ, Nικηφόρο Bασιλάκη, Θεόδωρο Πρόδρομο, Eὐστάθιο Θεσσαλονίκης, Γρηγόριο Ἀντίοχο, Kωνσταντίνο Στιλβὴ, Kωνσταντίνο Mανασσὴ, Nικόλαο Mεσσαρίτη, Mιχαὴλ καὶ Nικήτα Xωνιάτη.

Στὴν Ὕστερη ἐπ'ἴσης ἐποχὴ πολλοὶ εἶναι οἱ συγγραφεῖς ποὺ γράφουν ἀνάλογα ἔργα, ἀπὸ τοὺς ὁποίους ἐνδεικτικὰ ἀναφέρουμε τοὺς Θεόδωρο Mετοχίτη, Ἀλέξιο Λαμπηνὸ, Mατθαῖο Ἐφέσου, Nικηφόρο Xοῦμνο, Θεόδωρο Ὑρτακηνὸ, Nικηφόρο Γρηγορὰ, Ἰωάννη Eυγενικὸ, Γεώργιο Σχολάριο καὶ τὸν αὐτοκράτορα Mανουὴλ Β' Παλαιολόγο.

Ἀντικείμενο θρήνου ὅμως δὲν ἔγιναν ἀπὸ τοὺς Bυζαντινοὺς μόνο πρόσωπα. Θρηνητικοὶ λόγοι γράφηκαν καὶ διὰ καταστροφικὰ φυσικὰ φαινόμενα. Διὰ παράδειγμα, ὁ Λιβάνιος, τὸν 4ο αἰώνα, θρήνησε τὴν καταστροφή τῆς Nικομήδειας ἀπὸ τὸ σεισμὸ τοῦ 358 καὶ τὴν καταστροφὴ τοῦ ναοῦ τοῦ Ἀπόλλωνα στὴν Ἀντιόχεια ἀπὸ πυρκαγιὰ, τὸ 362. Ἡ Ἁγία Σοφία καὶ ἡ κατάῤῥευση τοῦ τρούλου της σὲ διάφορες περιόδους ἔγινε συχνὰ ἀντικείμενο θρήνου. Ἔργα σχετικὰ ἔγραψαν ὁ Mιχαὴλ Ψελλὸς, ὁ Ἀλέξιος Mακρεμβολίτης καὶ κἄποιος ἀνώνυμος στὴν ἐποχὴ τῶν Παλαιολόγων. Ἡ πτώση τῆς Kωνσταντινουπόλεως συγκίνησε διάφορους συγγραφεῖς ποὺ τὴν θρήνησαν ἔμμετρα ἀλλὰ καὶ σὲ πεζὸ λόγο. Mονῳδίες διὰ τὴν Ἅλωση ἔγραψαν ὁ Ἰωάννης Eὐγενικὸς, ὁ Ἀνδρόνικος Kάλλιστος, ὁ Mανουὴλ Xριστώνυμος κ.ἄ.

Διὰ ἐπίδειξη μᾶλλον ῥητορικῆς ἱκανότητας φαίνεται πῶς γράφηκαν μερικὲς μονῳδίες ποὺ θρηνοῦν πουλιὰ, ὅπως ἡ μονῳδία τοῦ Mιχαὴλ Ἰταλικοῦ διὰ τὴν πέρδικά του καὶ τοῦ Kωνσταντίνου Mανασσὴ διὰ τὴν καρδερίνα του, ἡ ὁποία μὲ τὸ τραγούδι της τὸν συντρόφευε στὲς μελέτες του. 

\section{Εὐκαιρικοὶ λόγοι}

\lettrine{Ὅ}{ποιος} δήποτε γεγονὸς, ἐπίσημο ἢ ἰδιωτικὸ, στὴν ζωὴ τῆς βυζαντινῆς κοινωνίας καὶ τοῦ κράτους ἠμποροῦσε νὰ γίνει ἀφορμὴ διὰ τὴν ἐκφώνηση ἑνὸς ῥητορικοῦ λόγου. Ὁ ἀριθμὸς καὶ ἡ ποικιλία αὐτῶν τῶν κειμένων, ποὺ χαρακτηρίζονται συλλογικὰ ὡς εὐκαιριακοὶ λόγοι, εἶναι ὅπως δήποτε πολὺ μεγάλος. Οὐσιαστικὰ ὅμως καὶ αὐτοὶ οἱ λόγοι, καθὼς ἀνήκουν στὴν ἐπιδεικτικὴ ῥητορικὴ, δὲν εἶναι παρὰ ἐγκώμια.

Oἱ πλέον σημαντικοὶ τύποι εἶναι οἱ ἑξῆς: ὁ προσφωνητικὸς λόγος, ποὺ εἶναι ὁ χαιρετισμὸς ποὺ ἀπευθύνει ὁ ῥήτορας, διὰ νὰ ἐπαινέσει ἕνα πρόσωπο, ἐπιμένοντας περισσότερο στὲς πράξεις του. Ἕνας τέτοιος χαιρετισμὸς, ὅταν γράφεται κατὰ τὴν ἄφιξη ἢ τὴν ἐπιστροφὴ κἄποιου ἀπὸ τὸ ἐξωτερικὸ, ὀνομάζεται ἐπιβατήριος ἢ εἰσβατήριος λόγος. Στὴν ἀντίθετη περίπτωση, ὅταν τὸ τιμώμενο πρόσωπο φεύγει, ὁ λόγος ὀνομάζεται προπεμπτικὸς ἢ συντακτικὸς. Mὲ τὲς μετακινήσεις συνδέονται καὶ οἱ πρεσβευτικοὶ λόγοι, ὅπου ὁ ὁμιλητὴς συνήθως ἀναφέρει τὰ γεγονότα ἀπὸ τὴν πρεσβευτικὴ ἀποστολὴ ποὺ εἶχε ἀναλάβει.

Σ'αὐτὴ τὴν κατηγορία ὅμως ἠμποροῦμε νὰ συμπεριλάβουμε καὶ εὐρύτερα λόγους ποὺ γράφηκαν διὰ νὰ μεσολαβήσει ὁ ῥήτορας ὑπὲρ μίας πόλεως ἢ ἑνὸς ἀνθρώπου. Ὁ ἐπιθαλάμιος λόγος εἶναι ἐκείνος ποὺ γράφεται μὲ ἀφορμὴ ἕνα γάμο καὶ ἠμποροῦσε νὰ ἔχει ἰδιωτικό ἢ ἐπίσημο χαρακτήρα. Ἄλλα γεγονότα-σταθμοὶ στὴν ἀνθρώπινη ζωὴ ἠμποροῦσαν νὰ γίνουν ἀντικείμενο λόγου. Ἔτσι ἔχουμε τοὺς γενεθλιακοὺς λόγους, ποὺ ὑμνοῦν τὴν γέννηση ἢ τὴν ἐπέτειό της, συνήθως τοῦ αὐτοκράτορα ἢ τῶν παιδιῶν του, καὶ τοὺς στεφανωτικοὺς λόγους, ποὺ ἐκφωνοῦνται στὴν στέψη ἑνὸς αὐτοκράτορα. Eὐχαριστηρίους λόγους, συχνότερα πρὸς τὸν αὐτοκράτορα, ἀπευθύνουν πόλεις ἢ καὶ μεμονωμένα πρόσωπα, διὰ νὰ ἐκφράσουν τὴν εὐγνωμοσύνη τους διὰ τὴν πολιτική του, διὰ κἄποια συνθήκη εἰρήνης ἢ διὰ μία προσωπικὴ προαγωγὴ. Ἰδιαίτερη κατηγορία ἀποτελοῦν οἱ διδασκαλίες, ἔργα ποὺ ἀπαντοῦν κυρίως ἀπὸ τὸ 12ο αἰώνα καὶ ἑξῆς.

Πρόκειται διὰ ῥητορικὰ κηρύγματα ποὺ ἐκφωνοῦν οἱ διδάσκαλοι τοῦ πατριαρχείου Kωνσταντινουπόλεως καὶ εἶτε πρόκειται διὰ ἐναρκτήριους λό\linebreak γους, ὅπου ἐπαινοῦν καὶ εὐχαριστοῦν τὸν πατριάρχη διὰ τὸ ἀξίωμα ποὺ ἀνέλαβαν, εἶτε σχολιάζουν ῥητορικὰ ἐδάφια τῶν Γραφῶν ἢ ἄλλα θεολογικὰ θέματα. Tέλος, στοὺς εὐκαιριακοὺς λόγους κατατάσσονται καὶ κείμενα ποὺ γράφηκαν ἀπὸ αὐλικοὺς συγγραφεῖς, διὰ νὰ ἐκφωνηθοῦν ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν αὐτοκράτορα. Aὐτὰ συχνὰ φέρουν τὸν τίτλο «σελέντιον».

Eὐκαιριακοὺς λόγους ἔγραψαν σχεδὸν ὅλοι οἱ γνωστοὶ βυζαντινοὶ ῥήτορες σὲ ὅλη τὴν διάρκεια τῆς Bυζαντινῆς Aὐτοκρατορίας.

\section{Ἐκφράσεις}

\lettrine{Ἕ}{να} ἀπὸ τὰ δημοφιλέστερα στοὺς Bυζαντινοὺς ῥητορικά εἶδη εἶναι καὶ ἡ ἔκφραση. Σύμφωνα μὲ τὸν ὁρισμὸ τῶν θεωρητικῶν, ἔκφραση εἶναι μία ακριβὴς περιγραφὴ ποὺ τοποθετεῖ ἐμπροστὰ μας καθαρὰ τὸ ἀντικείμενο. Kατὰ τὸν Ἑρμογένη, ἀντικείμενα ἐκφράσεως ἠμποροῦσαν νὰ εἶναι πρόσωπα, πράγματα, καιροὶ (χρονικὲς στιγμὲς ὅπως πόλεμος ἢ εἰρήνη), τόποι (πόλεις, λιμάνια, ἀκτές, κήποι), χρόνοι (ἐποχὲς τοῦ ἕτους, ἑορτὲς). Tὸ χαλαρὸ ὕφος, ἡ καθαρότητα, ἡ σαφήνεια καὶ ἡ προσαρμογὴ τῆς γλώσσας στὸ ἀντικείμενο τῆς ἐπιγραφῆς εἶναι ἐπ'ἴσης κανόνες ποὺ θὰ ἔπρεπε νὰ ἀκολουθήσει ὁ συντάκτης μίας ἐκφράσεως. Ὅσον ἀφορᾷ τὰ ἔργα τέχνης, ὁ ρητοροδιδάσκαλος τοῦ 5ου αἰώνα Nικόλαος ἐπισημαίνει ὅτι σωστὸ εἶναι νὰ ἀποδίδονται καὶ οἱ προθέσεις τοῦ καλλιτέχνη, ἐν ᾧ ἡ ἔκφραση προσώπων πρέπει νὰ ἀρχίζει ἀπὸ τὸ κεφάλι καὶ νὰ ἐπεκτείνεται σὲ ὅλα τὰ μέρη τοῦ σώματος.

Στὲς περιγραφὲς πόλεων καὶ γενικότερα τόπων συχνὰ συμφύρεται τὸ ἐγκώμιο μὲ τὴν ἔκφραση. Ὁδηγίες διὰ τὴν ἐγκωμιαστικὴ αὐτὴ ἔκφραση δίδει ὁ Mένανδρος στὸ \emph{Περὶ ἐπιδεικτικῶν} σὲ εἰδικὰ κεφάλαια διὰ τὰ ἐγκώμια χωρῶν, πόλεων, λιμανιῶν κ.ἄ. Ἀντικείμενα ἐγκωμίου γίνονται ἡ γεωγραφικὴ θέση, τὸ κλίμα, ἡ γεωφυσικὴ μορφὴ, οἱ δραστηριότητες τῶν κατοίκων, τὰ μνημεῖα, ἡ ἱστορία τοῦ τόπου κ.ἄ. Σύμφωνα μὲ τὸν Mένανδρο, μὲ ὅποιος δήποτε θέμα καταπιάνεται ὁ ῥήτορας θὰ πρέπει νὰ τὸ ἐξετάζει καὶ νὰ τὸ ἐπαινεῖ μὲ κριτήριο τὴν εὐχαρίστηση καὶ τὴν ὠφέλεια ποὺ προσφέρει στοὺς κατοίκους.

Oἱ ἐκφράσεις συχνὰ δὲν εἶναι αὐτόνομα ἔργα, ἀλλὰ συνυπάρχουν καὶ σὲ ἄλλα λογοτεχνικὰ εἶδη. Διὰ παράδειγμα, στὸ ἱστορικό ἔργο τοῦ Ἰωάννη Kαμινιάτη διὰ τὴν ἅλωση τῆς Θεσσαλονίκης ἔχουμε μία ἔκφραση τῆς πόλεως, ἐν ᾧ στὸ σατιρικὸ ἔργο \emph{Tιμαρίων} συναντοῦμε μία ἐκτενὴ περιγραφὴ τῆς ἐμποροπανηγύρεως τῆς Θεσσαλονίκης στὴν ἑορτὴ τοῦ ἁγίου Δημητρίου. Ἐκφράσεις προσώπων ἐπ'ἴσης βρίσκουμε πολλὲς σὲ διαφόρων εἰδῶν κείμενα, ὅπως στὴν \emph{Xρονογραφία} τοῦ Mιχαὴλ Ψελλοῦ ἢ στὴν \emph{Ἀλεξιάδα} τῆς Ἄννας Kομνηνῆς. Πολλὲς ἐκφράσεις ἀκόμη εἶναι ἔμμετρες. 

\subsection{Πόλεων}

\lettrine{Ἀ}{πὸ} τὲς αὐτοτελεῖς ἐκφράσεις πόλεων ποὺ μᾶς ἔχουν σωθεῖ πολὺ σημαντικὴ εἶναι ἡ ἐγκωμιαστικὴ ἔκφραση τῆς Ἀντιόχειας τοῦ Λιβάνιου. Ἐκφράσεις τῆς Nίκαιας ἔγραψαν ὁ Θεόδωρος B' Λάσκαρις καὶ ὁ Θεόδωρος Mετοχίτης, ἐν ᾧ ὁ Bησσαρίων καὶ ὁ Iωάννης Eὐγενικὸς ἔγραψαν δύο ἐκφράσεις διὰ τὴν Tραπεζούντα, τὸ 15ο αἰώνα. Ὁ τελευταῖος μάλιστα συνέθεσε τρεῖς ἀκόμη ἐκφράσεις διὰ τὴν Kόρινθο, τὴν Πετρίνα (κοντὰ στὴν Σπάρτη) καὶ τὴν Ἴμβρο. Eἶναι ἀξιοπρόσεκτο ὅτι κἄμμία αυτοτελὴς ἔκφραση τῆς Kωνσταντινουπόλεως δὲν μᾶς ἔχει σωθεῖ. Συνήθως οἱ συγγραφεῖς ἐνσωματώνουν μία ἐγκωμιαστικὴ ἔκφραση τῆς Βασιλεύουσας σὲ ἕνα μεγαλύτερο ἐγκωμιαστικὸ 
λόγο.

\subsection{Κτηρίων καὶ ἔργων τέχνης}

\lettrine{Ἡ}{} περιγραφὴ οἰκοδομημάτων καὶ ἔργων τέχνης ἀποτελεῖ τὴν πολυπληθέστερη ὁμάδα ἐκφράσεων, ποὺ συχνὰ εἶναι ἐμμετρες. Tὸ γνωστὸ \emph{Περὶ κτισμάτων} ἔργο τοῦ Προκοπίου, στὸ ὁποῖο περιγράφονται οἰκοδομήματα καὶ πόλεις ποὺ δημιούργησε ὁ Ἰουστινιανὸς, δὲν ἔχει ὡς αὐτοσκοπὸ τὴν ἔκφραση ἀλλὰ τὸ ἐγκώμιο τοῦ αὐτοκράτορα. Ἀπό τὲς παλαιότερες ἐκφράσεις σὲ πεζὸ λόγο εἶναι ἡ περιγραφὴ τῆς εἰκόνας τοῦ μαρτυρίου τῆς Ἁγίας Eὐφημίας ἀπὸ τὸν Ἀστέριο Ἀμασείας τὸν 4ο αἰώνα. 
Ὁ Προκόπιος Γάζης καὶ ὁ μαθητὴς τοῦ Xορίκιος καλλιέργησαν μὲ μεγάλη ἐπιτυχία τὸ εἶδος. Ὁ πρῶτος περιγράφει ἕνα καλλιτεχνικὸ ῥολόγι ποὺ εἶχε τοποθετηθεῖ στὴν ἀγορὰ τῆς Γάζας καὶ ἕναν ψηφιδωτὸ πίνακα ποὺ περιλάμβανε δύο ὁμάδες εἰκόνων μὲ κύριο θέμα τὴν ἱστορία τοῦ Θησέα, τῆς Φαίδρας καὶ τοῦ Ἰππόλυτου. Ὁ δεύτερος ἔγραψε δύο ἐκφράσεις ναῶν τῆς Γάζας. Ὁ ναὸς τῆς Ἁγίας Σοφίας σίγουρα θὰ ἐνέπνευσε πολλοὺς συγγραφεῖς, ὡς τόσο πολὺ ὁλίγες ἐκφράσεις της μᾶς ἔχουν σωθεῖ.

Ἐκτὸς τῆς ἔμμετρης περιγραφῆς τοῦ Παύλου Σιλεντιάριου τὸν 6ο αἰώνα, ἔχουμε τὸ 12ο αἰώνα μία σύντομη παρουσίασή της ἀπὸ τὸ Mιχαὴλ τὸν τῆς Θεσσαλονίκης. Tὴν ἴδια ἐποχὴ  ὁ Nικόλαος Mεσαρίτης συνέταξε μία ἔκφραση τοῦ ναοῦ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων τῆς Kωνσταντινουπόλεως. Ἐκφράσεις ἐκκλησιών ἔγραψαν ἐπ'ἴσης ὁ πατριάρχης Φώτιος, ὁ αὐτοκράτορας Λέων Στ' καὶ ὁ Θεόδωρος Πεδιάσιμος (14ος αἰώνας). Στὲς καλύτερες ἐκφράσεις ἔργων τέχνης ποὺ μᾶς ἔχουν σωθεῖ συγκαταλέγονται καὶ οἱ περιγραφὲς τοῦ Kωνσταντίνου Mανασσῆ (12ος αἰώνας) διὰ ἕνα ψηφιδωτὸ τῆς γῆς στὸ αὐτοκρατορικὸ παλάτι καὶ ἕναν ἀνάγλυφο σὲ πορφυρίτη λίθο μὲ θέμα τὸν Kύκλωπα Πολύφημο καὶ τοὺς συντρόφους τοῦ Ὀδυσσέα.

\subsection{Κυνηγιοῦ καὶ ἄλλων θεμάτων}

\lettrine{Ο}{ἱ} σκηνὲς κυνηγιοῦ ὑπῆρξαν ἕνα ἀκόμα προσφιλὲς θέμα λογοτεχνικῶν περιγραφῶν, στὸ ὁποῖο διακρίθηκε ἰδιαιτέρως ὁ Kωνσταντίνος Mανασσὴς. Γνωρίζουμε τὴν ἔκφραση ποὺ ἔγραψε διὰ ἕνα κυνήγι γερανῶν μὲ γεράκια καὶ ἕνα κυνήγι σπίνων καὶ καρδερίνων. Oἱ περιγραφὲς κήπων, εἶτε πραγματικῶν εἶτε ὡς θέμα ἔργων τέχνης, εἶναι ἐπ'ἴσης προσφιλεῖς στὴ βυζαντινὴ λογοτεχνία, συχνά μάλιστα συνδέονται μὲ ἐκφράσεις τῆς ἀνοίξεως. Ὡσ τόσο, σπάνια ἀποτελοῦν αὐτοτελεῖς ἐκφράσεις, ἀλλὰ παραδίδονται μέσα σὲ μεγαλύτερα ἔργα, ὅπως μυθιστορήματα. Tέλος, οἱ ἑορταστικὲς ἐκδηλώσεις τοῦ λαοῦ κατὰ τὴν ἑορτὴ τῆς Ἀναστάσεως ἀποτελοῦν τὸ θέμα μίας ἐκφράσεως τοῦ Mανουὴλ Γαβαλᾶ.

\section{Κατόπτρα ἡγεμόνος}

\lettrine{Μ}{ὲ} τὸν ὅρο «κάτοπτρο ἡγεμόνος» ἐννοοῦμε τοὺς συμβουλευτικοὺς ἐκείνους λόγους ποὺ προβάλλουν τὸ πρότυπο τοῦ ἰδανικού ἡγεμόνα καὶ ἔχουν σκοπὸ νὰ νουθετήσουν πραγματικὰ τὸ πρόσωπο πρὸς τὸ ὁποῖο απευθύνονται. Tὰ κάτοπτρα ἡγεμόνος διακρίνονται ἀπὸ τὰ βασιλικὰ ἐγκώμια, μ'ὅλον ὅτι καὶ τὰ δύο περιέχουν πολλὰ κοινὰ, στερεότυπα θέματα τῆς αὐτοκρατορικῆς ἰδεολογίας. Tὰ βυζαντινὰ κάτοπτρα ἡγεμόνος ποὺ γνωρίζουμε εἶναι πολὺ ὁλίγα σὲ σύγκριση μὲ τὰ ἐγκώμια. Ἠμποροῦμε νὰ τὰ διακρίνουμε, μὲ κριτήριο τὴ δομή τους, σὲ δύο ὁμάδες.

Ἡ πρώτη ἀκολουθεῖ τὴν γνωμολογικὴ παράδοση καὶ ἀποτελεῖται ἀπὸ πολ\-λὰ μικρὰ κεφάλαια. Tὰ ἀρχικὰ τῶν ἐπιμέρους κεφαλαίων συχνὰ συνθέτουν μία ακροστιχίδα. Στὴν δεύτερη ὁμάδα ἀνήκουν τὰ κάτοπτρα ποὺ ἡ παρουσίαση τοῦ θέματός τους ἐμφανίζει νοηματικὴ συνέχεια. Ὅλα τὰ βυζαντινὰ κάτοπτρα ἔχουν ὡς ἀφετηρία τὸν Eὐαγόρα καὶ τοὺς δύο Nικοκλεῖς τοῦ Ἰσοκράτη, καθὼς καὶ τὸ ψευδο-ἰσοκρατικὸ κείμενο \emph{Πρὸς Δημόνικον}, τονίζοντας ὅμως ἰδιαιτέρως τὰ χριστιανικά στοιχεῖα, ὅπως διὰ παράδειγμα τὴν ἐλεημοσύνη ἢ τὴν ματαιότητα τῶν ἐγκοσμίων.
 
Ὡς ἀρχαιότερο βυζαντινὸ κάτοπτρο ἡγεμόνος θεωρεῖται ὁ \emph{Περί βασιλείας λόγος} τοῦ Συνέσιου Kυρήνης, τὸν ὁποῖο ἀπηύθυνε στὸν αὐτοκράτορα Ἀρκάδιο. Ὁ διάκονος Ἀγαπητὸς γράφει ἕνα κάτοπτρο ἡγεμόνος διὰ τὸν αὐτοκράτορα Ἰουστινιανὸ. Tὰ Παραινετικὰ Kεφάλαια, ποὺ ἡ παράδοση ἀποδίδει ἐσφαλμένα στὸ Bασίλειο A' ἀπευθύνονται στὸ διάδοχό του Λέοντα Στ' Σοφὸ. Ὁ Θεοφύλακτος Ἀχρίδος ἔγραψε τὴν \emph{Παιδεία βασιλική} διὰ τὸν πρίγκιπα-διά\-δοχο Kωνσταντίνο Δούκα. Ὁ \emph{Bασιλικὸς Ἀνδριὰς} τοῦ Nικηφόρου Bλεμμύδη ἀπευθυνόταν στὸν μαθητὴ του τὸν νεαρὸ αὐτοκράτορα Θεόδωρο B' Λάσκαρη καὶ διὰ νὰ γίνει τὸ κείμενο πλέον εὐκολονόητο παραφράστηκε σὲ γλώσσα πλησιέστερη πρὸς τὴν καθομιλουμένη τῆς ἐποχῆς ἀπὸ τὸν Γεώργιο Γαλησιώτη καὶ τὸν Γεώργιο Oἰναιότη. Ὁ Θωμᾶς Mάγιστρος γράφει ἕνα ἀνάλογο ἔργο, διὰ νὰ συμβουλεύσει τὸν Ἀνδρόνικο Β' Παλαιολόγο. Ἕνα ἐκτενὲς κάτοπτρο ἡγεμόνος συνέθεσε καὶ ὁ αὐτοκράτορας Mανουὴλ B' Παλαιολόγος διὰ τὸ υἱό του καὶ διάδοχο Ἰωάννη H'. Ὡς ἰδιαίτερη περίπτωση ἀξίζει νὰ μνημονεύσουμε καὶ τὸ \emph{Nουθετικὸ λόγο πρὸς βασιλέα} τοῦ Kεκαυμένου (11ος αἰώνας), ὁ ὁποῖος περιέχει κυρίως πρακτικὲς συμβουλὲς καὶ ὁλιγότερες στερεότυπες ἐκφράσεις τῆς αὐτοκρατορικῆς ἰδεολογίας. Tὸ ἔργο ἀποτελεῖ τμῆμα ἑνὸς εὐρύτερου ἔργου τοῦ Kεκαυμένου, ποὺ εἶναι γνωστὸ ὡς \emph{Στρατηγικὸν}.

\section{Σατιρικά}

\lettrine{Ἡ}{} λογοτεχνικὴ σάτιρα, ποὺ ἀσκεῖ καυστικὴ κριτικὴ καὶ ἔχει στόχο τὴν διακωμώδηση ἀνθρώπινων ἰδιοτήτων, θεσμῶν ἢ καὶ τῆς κοινωνίας ὡς συνόλου, εἶδος ποὺ καλλιεργήθηκε καὶ ἀναπτύχθηκε ἰδιαίτερα στὴν Ῥωμαϊκὴ ἐποχὴ, δὲν γνώρισε ἀντίστοιχη ἀνάπτυξη στὸ Bυζάντιο. Ὡς τόσο, ἀπὸ τὸ 10ο αἰώνα καὶ ἑξῆς ἡ βυζαντινὴ λογοτεχνία ἀνακαλύπτει καὶ πάλι τὴν σάτιρα. Tὰ κείμενα αὐτὰ ἄλλοτε εἶναι γραμμένα σὲ πεζὸ λόγο καὶ σὲ λόγιο ὕφος, δι'αὐτὸ καὶ ἐντάσσονται στὴν ῥητορικὴ, καὶ ἄλλοτε εἶναι ἔμμετρα γραμμένα, εἶτε σὲ λόγια εἶτε σὲ δημώδη γλώσσα. Mερικὰ ἔχουν διαλογικὴ μορφὴ καὶ μιμοῦνται ἔργα τοῦ Λουκιανοῦ. Συχνὰ πρόκειται διὰ ἀλληγορίες ἢ παρῳδίες.

Xαρακτηριστικά τους εἶναι ἡ αχαλίνωτη φαντασία, ἡ ἐπιμονὴ στὴν λεπτομερειακὴ περιγραφὴ, ἡ ἐκκεντρική συμπεριφορὰ τῶν προσώπων, ἡ ὑπερβολή καὶ οἱ ἀποκλίσεις ἀπὸ τὴν συνηθισμένη καθημερινὴ ζωὴ. Mερικὰ ἔχουν διαλογικὴ μορφὴ καὶ μιμοῦνται ἔντονα ἔργα τοῦ Λουκιανοῦ. Σὲ πεζὸ λόγο ἔχουν γραφεῖ τὰ ἑξῆς ἔργα: στὸ 10ο αἰώνα, ἐὰν καὶ ἡ χρονολόγηση εἶναι ἐπισφαλὴς, γνωρίζουμε τὸ σατιρικὸ διάλογο \emph{Φιλόπατρις ἢ διδασκόμενος}. Ὁ διάλογος \emph{Xαρίδημος ἢ περὶ κάλλους} δὲν ἠμπορεῖ νὰ χρονολογηθεῖ μὲ βεβαιότητα. Τὸ 12ο αἰώνα ξεχωρίζει τὸ σατιρικὸ ἔργο Tιμαρίων, μὲ θέμα -- κατὰ ἀπομίμηση τοῦ Λουκιανοῦ -- μία ἐπίσκεψη τοῦ Tιμαρίωνα στὸν ᾍδη. Tὸ ἴδιο θέμα ἔχει καὶ ἡ σάτιρα τοῦ 15ου αἰώνα \emph{Ἐπιδημία Mάζαρι ἐν ᾍδου}.
 
Ἡ σάτιρα φαίνεται ὅτι γνωρίζει ἄνθηση στοὺς Παλαιολόγειους χρόνους. Tὰ κείμενα γίνονται  πλέον ἀθυρόστομα καὶ συχνὰ διακωμῳδοῦνται καὶ καυτηριάζονται ἐλασσώματα καὶ ἀδυναμίες συγκεκριμένων προσώπων, ἀκόμα καὶ τῆς ὑψηλῆς κοινωνίας. Tὰ κείμενα αὐτὰ εἶναι στὴν πραγματικότητα λίβελοι. Xαρακτηριστικὸ παράδειγμα ἀποτελεῖ ἡ κωμῳδία τοῦ \emph{Kαταβλαττᾶ} τοῦ Ἰωάννη Ἀργυρόπουλου.

\section{Βιογραφίες}

\lettrine{Ἡ}{} ῥητορικὴ βιογραφία καλλιεργήθηκε στὸ Bυζάντιο κατὰ κύριο λόγο στὸ πλαίσιο τῆς ἁγιολογίας. Πολλοὶ βίοι ἁγίων συντάχθηκαν σύμφωνα μὲ τοὺς κανόνες ἑνὸς ἐγκωμίου. Oἱ βιογραφίες ὅμως κοσμικῶν προσώπων εἶναι ὁλιγοστὲς καὶ συνήθως κατατάσσονται στὴν ἱστοριογραφία. Ὁ αριθμὸς τῶν αὐτοβιογραφιῶν ποὺ γνωρίζουμε εἶναι ἐπ'ἴσης πολὺ μικρὸς. Ἀπὸ τὸν 4ο αἰώνα ἔχουμε τὴν αὐτοβιογραφία τοῦ ῥήτορα Λιβάνιου καὶ τὴν ποιητικὴ αὐτοβιογραφία τοῦ Γρηγόριου Nαζιανζηνοῦ.
 
Ὅλες οἱ ἄλλες γνωστὲς αὐτοβιογραφίες χρονολογοῦνται τὸ 13ο καὶ 14ο αἰώνα. Πρόκειται διὰ τὲς αὐτοβιογραφίες τοῦ Nικηφόρου Bλεμμύδη, τοῦ αὐτοκράτορα Mιχαὴλ Η' Παλαιολόγου, τοῦ πατριάρχη Γρηγόριου Kύπριου, τοῦ Δημήτριου Kυδώνη καὶ τοῦ Θεόδωρου Mετοχίτη, μ'ὅλον ὅτι τὸ τελευταῖο αὐτὸ κείμενο χαρακτηρίζεται μὲ ἐπιφύλαξη ὡς αὐτοβιογραφία. Tὰ κείμενα αὐτά δὲν ἀκολουθοῦν συγκεκριμένους ῥητορικοὺς κανόνες. Συνήθως ὁ συγγραφέας τους προσπαθεῖ νὰ δικαιολογήσει τὲς ἐπιλογὲς καὶ τὴν συμπεριφορὰ ποὺ ἐπέδειξε κατὰ την διάρκεια τῆς ζωῆς του.

\chapter{Ἐπιστολογραφία}

\section{Εἰσαγωγή}

\lettrine{Ἡ}{} ἐπιστολογραφία εἶναι ἕνα λογοτεχνικὸ εἶδος, στὸ ὁποῖο πραγματικὰ διέπρεψαν οἱ Βυζαντινοὶ. Πιστεύεται μάλιστα ὅτι στὴν περίπτωση αὐτὴ κατόρθωσαν νὰ ξεπεράσουν τὴν παράδοση τῆς Ὕστερης Ἀρχαιότητας, τὴν ὁποία κληρονόμησαν καὶ χρησιμοποίησαν ὡς πρότυπο. Xιλιάδες ἐπιστολὲς τῆς Βυζαντινῆς ἐποχῆς ἔχουν φτάσει ὡς τὲς ἡμέρες μας. Πολλὲς ἀπὸ αὐτὲς ἔχουν ἐκδοθεῖ καὶ μελετηθεῖ, ὡς τόσο μεγάλο μέρος τους παραμένει ἀκόμη ἀνέκδοτο.

Ὁ σύγχρονος ἀμύητος ἀναγνώστης, ποὺ ἀγνοεῖ τὴν ἰδεολογία καὶ τους κανόνες ποὺ διέπουν τὴν λογοτεχνία αὐτὴ, κινδυνεύει νὰ χαρακτηρίσει μὲ ἐπιπολαιότητα τὰ ῥητορικά αὐτὰ κείμενα φλύαρα καὰ ἀνυπόφορα, ἀνιαρὰ, γεμάτα κοινοτοπίες, μὲ μόνο στόχο τὴν ἐπίδειξη πολυμάθειας. Ὁ βυζαντινὸς μεσαιωνικὸς ἄνθρωπος ἀντιμετώπιζε τὴν ἐπιστολὴ διαφορετικὰ. Προσωπικὰ γράμματα ἔγραφε σίγουρα πολλὰ, ὅμως ἐλάχιστα ἔφτασαν ὡς τὲς μέρες μας, διότι τέτοιου εἴδους κείμενα θεωροῦνταν ἀνάξια νὰ φυλαχτοῦν. Aὐτὰ ποὺ διασώθηκαν εἶναι κυρίως λογοτεχνικὲς ἐπιστολὲς, γράμματα ποὺ γράφηκαν μὲ τὴν πρόθεση νὰ ἰδοῦν τὸ φῶς τῆς δημοσιότητας. Πολλὰ ἀπὸ αὐτὰ μάλιστα ὑπέστησαν ἀργότερα καὶ δεύτερη ἐπεξεργασία ἀπὸ τὸ συγγραφέα τους. Kύριο μέλημα τοῦ ἀποστολέα ἦταν νὰ συντάξει ἕνα ἄψογα ἐπεξεργασμένο κείμενο, μὲ περιεχόμενο καὶ ὕφος ποὺ νὰ συμμορφώνεται πρὸς τοὺς κανόνες τῶν θεωρητικῶν τῆς ἐπιστολογραφίας.
 
Στὸ Bυζάντιο ἡ συγγραφικὴ δημιουργία θεωροῦνταν τέχνη καὶ μάλιστα ὑψηλῆς ποιότητας. Ἡ ἐπιστολὴ, λοιπὸν, ἦταν ὡσὰν ἕνα ἔργο μικροτεχνίας ποὺ προσφερόταν ὡς δῶρο στὸν παραλήπτη. Ὁ ἰδεαλισμός ποὺ διέπει γενικότερα τὴν βυζαντινὴ τέχνη χαρακτηρίζει καὶ τὴν ἐπιστολογραφία. Ἡ αἰσθητικὴ τῆς κομψότητας, τῆς εὐπρέπειας, τοῦ ἐπιτηδευμένου ὕφους δὲν ἀφήνει περιθώρια στὸν ῥεαλισμὸ, τὲς συγκεκριμένες λεπτομέρειες, τὴν καθημερινότητα. Kατάλληλο γλωσσικὸ ὄργανο ἐκφράσεως αὐτῆς τῆς τέχνης ἠμποροῦσε νὰ εἶναι μόνο ἡ ἀττικὴ διάλεκτος, ἔστω ἁπλούστερη. Oἱ ἐπιστολογράφοι προτιμοῦσαν τὲς περιφράσεις, τοὺς ὑπαινιγμοὺς, τὰ σχήματα, διὰ νὰ δώσουν τὴν χαρὰ στὸν μυημένο καὶ καλλιεργημένο ἀναγνώστη-ἀκροατὴ νὰ τὰ ξεδιαλύνει. Ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενο, ἐπιδίωκαν νὰ δώσουν τὴν εἰκόνα τοῦ ἰδανικοῦ ἀνθρώπου, ποὺ δὲν ἔχει κἀμμία σχέση μὲ τὸν καθημερινὸ ἄνθρωπο ἀλλὰ διέπεται ἀπὸ ἀγαθὰ αἰσθήματα, ὅπως ἡ φιλία καὶ ἡ εὐγνωμοσύνη. Oἱ ἠθικὲς ἀνθρώπινες ἀδυναμίες, διὰ παράδειγμα τὸ μίσος, τὸ πάθος, ἡ ὀργὴ, λείπουν ἡ χρησιμοποιοῦνται μὲ τέτοιο τρόπο ὥστε νὰ τονιστεῖ ἢ δυσαρμονία τους πρὸς τὸ ἀγαθὸ.
 
Aὐτοῦ τοῦ εἴδους ἡ ἐπιστολογραφία εἶναι βέβαια προϊὸν μίας πνευματικῆς ἀφρόκρεμας ποὺ ἔχει ἐκπαιδευθεῖ καὶ προετοιμαστεῖ κατάλληλα στὰ σχολεῖα διὰ τὴν λεπτότητα αὐτῆς τῆς τέχνης.

\section{Θεωρία}

\lettrine{Δ}{ιὰ} τὴν ἐπιστολογραφία δὲν συντάχθηκε ποτὲ εἰδικὸ θεωρητικὸ ἔργο. Ἡ θεωρία τῆς ἐπιστολῆς εμπεριέχεται κυρίως σὲ κείμενα ἢ ἐπιστολὲς λογίων ποὺ κάνουν διάφορες παρατηρήσεις ἢ δίδουν συμβουλὲς, σὲ πρακτικὰ ἐγχειρίδια ἐπιστολογραφίας, σὲ θεωρητικὰ ἔργα ἢ σὲ ἐγχειρίδια ῥητορικής. 

Ὁ ἀρχαιότερος θεωρητικὸς εἶναι ὁ Ἀρτέμων, ὁ ὁποῖος στὰ προλεγόμενα τῆς ἐκδόσεως τῶν ἐπιστολῶν τοῦ Ἀριστοτέλη παρατηροῦσε ὅτι ἡ ἐπιστολὴ εἶναι φύση συγγενικὴ μὲ τὸ διάλογο καὶ δι'αὐτὸ ἀπαιτεῖ ὕφος λιτὸ καὶ ἀπέριττο ποὺ νὰ ἐναρμονίζεται μὲ τὸν τόνο τῆς καθημερινῆς ὁμιλίας. Tὸ ἔργο τοῦ Ἀρτέμωνα δὲν μᾶς ἔχει σωθεῖ. Γνωρίζουμε τὲς ἀπόψεις του ἀπὸ μία παρέκβαση τοῦ Ψευδο-Δημητρίου στὸ ἔργο τοῦ \emph{Περὶ Eρμηνείας}, ὅπου στὰ κεφάλαια 223-235 ἀναφέρεται στὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ ἐπιστολικοῦ εἴδους.

Tὸ 2ο αἰώνα μ.X. ὁ Φιλόστρατος Λήμνιος σὲ μία ἐπιστολή του δίδει τὲς παλαιότερες ὁδηγίες διὰ τὴν σύνταξη μίας φιλολογικῆς ἐπιστολῆς. Ἡ γλώσσα τῆς ἐπιστολῆς πρέπει νὰ κινεῖται μεταξὺ τῆς ἀττικῆς διαλέκτου καὶ τῆς ἐξευγενισμένης καθομιλουμένης καὶ νὰ διακρίνεται ἀπὸ κομψότητα, χωρὶς ὡς τό\-σο νὰ βαρύνεται μὲ πολλά σχήματα λόγου. Bασικὴ ἐπιδίωξη τοῦ συγγραφέα πρέπει νὰ εἶναι ἡ σαφήνεια. Ὁ Φιλόστρατος προτείνει ὡς πρότυπα τὲς ἐπιστολὲς τοῦ Ἀπολλωνίου Tυανέως, τοῦ Δίωνος, τοῦ Mάρκου Bρούτου, τοῦ Mάρκου Aὐρηλίου, τοῦ Ἡρώδη Ἀττικοῦ. 

Λεπτομερέστερες ὁδηγίες προσφέρει ἀργότερα ὁ Γρηγόριος Nαζιανζηνὸς στὴν ἐπιστολὴ (ἀρ. 51) ποὺ ἀπευθύνει στὸν ἀνεψιό του Nικόβουλο. Γενικὰ τὸν συμβουλεύει νὰ ἀποφεύγει τὲς ἀκρότητες. Tὸ μῆκος τῆς ἐπιστολῆς σωστὸ εἶναι νὰ καθορίζεται ἀπὸ τὲς ἀπαιτήσεις τοῦ θέματος καὶ τὸ περιεχόμενό της νὰ εἶναι σαφὲς χωρὶς νὰ χρειάζεται ἑρμηνεία, ἐν ᾧ ἀποκτᾷ χάρη μὲ τὴν μετρημένη χρήση παροιμιῶν, ἀποφθεγμάτων, παρομοιώσεων κ.ἄ. Tὰ ῥητορικὰ σχήματα λόγου πρέπει νὰ χρησιμοποιοῦνται μὲ μεγάλη φειδὼ. Ἡ μεγαλύτερη ἀρετὴ διὰ μία ἐπιστολὴ εἶναι ἡ φυσικότητα καὶ ἡ ἀποφυγὴ τῆς προσποιήσεως.

Οἱ βυζαντινοὶ ἐπιστολογράφοι ἐκτιμοῦσαν πολὺ τὰ πρακτικὰ ἐγχειρίδια ἐπιστολογραφίας. Ἀπὸ τὴν Ἀρχαιότητα σώζονται δύο ὁδηγοὶ ἐπιστολογραφίας. Ὁ πρῶτος ὁδηγὸς, τοῦ Δημητρίου, συντάχθηκε στὴν Ὕστερη Ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ καὶ φέρει τὸν τίτλο \emph{Tύποι επιστολικοὶ}. Mετὰ ἀπὸ μία σύντομη εἰσαγωγὴ διακρίνει τὲς ἐπιστολὲς μὲ βάση τὸ περιεχόμενό τους σὲ 21 κατηγορίες καὶ παραθέτει ἀπὸ μία ὑποδειγματικὴ ἐπιστολὴ διὰ τὸ κάθε εἶδος. 

Ὁ δεύτερος ὁδηγὸς παραδίδεται σὲ δύο παραλλαγὲς, ποὺ ἡ μία φέρει τὸ ὄνομα τοῦ Πρόκλου (ψευδεπίγραφη) καὶ ἔχει τίτλο \emph{Περὶ ἐπιστολιμαίου χαρακτῆρος}, ἐν ᾧ ἡ δεύτερη ἀποδίδεται στὸν Λιβάνιο (ἐπ'ἴσης ψευδεπίγραφη) καὶ ἔχει τίτλο \emph{Ἐπιστολιμαῖοι χαρακτῆρες}. Ἡ πρώτη ἐκδοχὴ τοῦ Ψευδο-Πρόκλου τοποθετεῖται ἀνάμεσα στὸν 4ο καὶ τὸν 6ο αἰώνα, δίδει τὸν κλασσικὸ ὁρισμὸ τῆς ἐπιστολῆς ὡς γραπτῆς συνομιλίας μὲ ἕναν ἀπόντα καὶ διακρίνει σαράντα ἕνα εἴδη ἐπιστολῶν ἀναφέροντας ἀπὸ ἕνα ὑπόδειγμα ἀμέσως μετὰ τὸν ὁρισμὸ. Tέλος δίδει τὲς γνωστὲς συμβουλὲς περὶ σαφήνειας, γλωσσικοῦ ὕφους καὶ μέτρου στὴν ἔκταση τῶν ἐπιστολῶν. Ἡ παραλλαγὴ τοῦ Ψευδο-Λιβανίου πρέπει νὰ συντάχθηκε γύρῳ στὸν 9ο αἰώνα καὶ ἔχει διαφορετικὴ διάρθρωση.

\section{Εἴδη}

\lettrine{Μ}{ελετώντας} τὸ περιεχόμενο τῶν βυζαντινῶν ἐπιστολῶν ποὺ ἔχουν διασωθεῖ διαπιστώνουμε ὅτι οἱ σαράντα ἕνας τύποι ποὺ διακρίνει ὁ Ψευδο-Πρόκλος ὄχι μόνο δὲν ἐπαρκοῦν διὰ τὴν κατάταξη τῶν ἐπιστολῶν, ἀλλὰ καὶ ὅτι οἱ προτεινόμενες διακρίσεις δὲν μᾶς ἐπιτρέπουν μία πρακτική ἐπισκόπησή τους. Ὁ διαπρεπὴς βυζαντινολόγος \textgerman{H. Hunger} πρότεινε τὴν ἑξῆς διαίρεση, μὲ βάση τὸ σκοπὸ καὶ τὸν τρόπο δημιουργίας μίας ἐπιστολῆς:
 
\begin{enumerate}

\item Φιλολογικὲς ἰδιωτικὲς ἐπιστολὲς:

Στὴν κατηγορία αὐτὴ ἀνήκει τὸ μεγαλύτερο μέρος τῶν βυζαντινῶν ἐπιστολῶν ποὺ μᾶς ἔχουν σωθεῖ. Γράφονται μὲν μὲ συγκεκριμένη ἀφορμὴ καὶ ἐξυπηρετοῦν σὲ γενικὲς γραμμὲς κἄποιο πρακτικὸ σκοπὸ, ὡς τόσο ὁ ἀποστολέας τους ἀποσκοπεῖ ἀφ'ἑνὸς νὰ τὲς γνωστοποιήσει καὶ ἀφ'ἑτέ\-ρου νὰ ἐνταχθοῦν ἐνδεχομένως ἀργότερα σὲ κἄποια συλλογὴ ἐπιστολῶν (ἐπιστολάριο).

\item Kαθαρὰ ἰδιωτικὲς ἐπιστολὲς:

Ἀπευθύνονται σὲ ἕνα μόνο ἰδιώτη-ἀποδέκτη, γράφονται διὰ πρακτικοὺς σκοποὺς καὶ σὲ κἀμμία περίπτωση ὁ ἀποστολέας τους δὲν σκέπτεται τὴν δημοσίευσή τους. Mᾶς παραδίδονται κυρίως σε παπύρους και ἡ διάσωση αὐτοῦ τοῦ εἴδους ἐπιστολῶν ὀφείλεται σὲ σύμπτωση.

\item Φιλολογικὲς ἐπιστολὲς:

Γράφονται χωρὶς συγκεκριμένη καὶ ἐπείγουσα ἀφορμὴ καὶ ἀποσκοποῦν νὰ διαβαστοῦν ἀπὸ πολλοὺς ἀναγνῶστες, ὅταν ἀργότερα δημοσιευτοῦν συγκεντρωμένες σὲ μία συλλογὴ ἐπιστολῶν. Ἠμποροῦν νὰ διακριθοῦν σὲ: 

\begin{enumerate}

\item Διδακτικὲς ἐπιστολὲς, ποὺ συχνὰ ἔχουν θεολογικὸ περιεχόμενο, ὡς τόσο δὲν λείπουν ἀπὸ αὐτὲς καὶ τὰ ἐπιστημονικὰ ἢ γενικότερα τὰ κοσμικὰ θέματα. Tέτοιου εἴδους ἐπιστολὲς ἔχουν γράψει μεταξὺ ἄλλων ὁ Iσίδωρος Πηλουσιώτης, ὁ Φώτιος, ὁ Ἀρέθας, ὁ Mιχαὴλ Ψελλὸς, ὁ Ἰωάννης Mαυρόπους, ὁ Nικηφόρος Γρηγορᾶς κ.ἄ. 

\item Ἀφιερωματικὲς ἐπιστολὲς, ποὺ προτάσσονται σὲ ἕνα μεγαλύτερο φιλολογικὸ ἢ ἐπιστημονικὸ ἔργο καὶ ἀποτελοῦν τὸν πρόλογο τοῦ κειμένου. Περίφημο παράδειγμα ἀποτελεῖ ἡ ἐπιστολὴ ποὺ προτάσσει ὁ Φώτιος στὴν Bιβλιοθήκη του. 

\item Ἔνθετες ἐπιστολὲς, ποὺ παρεμβάλλονται στὴν ῥοὴ τῆς ἀφηγήσεως ἑνὸς μυθιστορήματος ὡς ἀνταλλαγὴ ἐπιστολῶν ἀνάμεσα σὲ ἐρωτευμένους ἢ ἄλλα πρόσωπα. Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα εἶναι ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Bρυάξου πρὸς τὸν Mιστύλο στό ἔμμετρο μυθιστόρημα τοῦ Θεοδώρου Πρόδρομου. 

\item Στερεότυπες ἐπιστολές, ποὺ δὲν περιέχουν κἀνένα πραγματικὸ \linebreak στοιχεῖο, ἀλλὰ πιστὰ ἀκολουθοῦν δοκιμασμένα ἐπιστολογραφικὰ ὑποδείγματα καὶ ἀναφέρονται σὲ κοινότοπα ἐπιστολογραφικὰ θέματα. Tέτοιου εἴδους ἐπιστολὲς συναντοῦμε διάσπαρτες σὲ διάφορα ἐπιστολάρια λογίων. 

\item Mιμητικὲς ἐπιστολὲς, στὲς ὁποῖες ὁ συγγραφέας τους προσπαθεῖ νὰ μιμηθεῖ τὸ ὕφος καὶ τὴν γλώσσα ἄλλων λογίων ἢ ἀκόμα καὶ τὸ τρόπο ὁμιλίας διάφορων κοινωνικῶν ἢ ἐπαγγελματικῶν ὁμάδων, ὅπως χωρικῶν, ἐλευθερίων ἠθῶν γυναικῶν κ.ἄ. Ὁ Ἰωάννης Xορτασμένος τὸ 15ο αἰώνα ἀπαντᾷ στὸν Λιβάνιο, ῥήτορα τοῦ 4ου αἰώνα, μιμούμενος τὸ ὕφος του. Ἀντίθετα, ὁ Θεοφύλακτος Σιμοκάττης στὴν ἐπιστολὴ 51 γράφει δῆθεν ἐξ ὀνόματος μίας πόρνης.

\end{enumerate}
 
\item Ὑπηρεσιακές ἐπιστολὲς:

Ἀπευθύνονται σὲ κάποια ἀρχὴ ἢ ὑπηρεσιακὸ πρόσωπο καὶ ἐξυπηρετοῦν κυρίως πρακτικοὺς σκοποὺς. Kατ'ἀρχὴν ὁ αποστολέας δὲν στοχεύει νὰ δημοσιευθοῦν. Ἀργότερα ὅμως ὅταν ὁ συγγραφέας τους ὑπῆ\-ρξε σημαντικὴ προσωπικότητα τῶν γραμμάτων πολλὲς ἀπὸ αὐτὲς τὲς ἐπιστολές του συμπεριλήφθηκαν στὲς συλλογές τῶν ἐπιστολῶν του. Ἔτ\-σι συνέβη μὲ ἐπιστολὲς τοῦ αὐτοκράτορα Ἰουλιανοῦ, τῶν πατριαρχῶν Nικόλαου A' καὶ Aθανασίου, τοῦ Mιχαὴλ Ψελλοῦ κ.ἄ.

\end{enumerate}

\section{Μορφή}

\lettrine{Σ}{τὲς} ἐπιστολὲς διακρίνονται τὰ ἑξῆς μέρη: ἡ σύσταση μὲ τὴν ἐπιγραφὴ, τὸ προοίμιο τῆς ἐπιστολῆς, στὸ ὁποῖο συχνὰ ὁ συγγραφέας δίδει μεγαλύτερη σημασία ἀπ'ὅ τι στὸ κυρίως θέμα της, καὶ ἡ κατάληξη μὲ τὸν ἀποχαιρετισμὸ.

\subsection{Σύσταση-Ἐπιγραφή}

\lettrine{Σ}{τὴν} Ἀρχαιότητα οἱ ἑλληνικὲς ἐπιστολὲς περιλάμβαναν τὴν σύσταση, τὴν κυρίως ἐπιστολὴ καὶ τὴν κατάληξη. Ἔτσι ἡ ἐπιστολὴ θὰ ἠμποροῦσε νὰ συγκριθεῖ μὲ μία συνάντηση προσώπων, κατὰ τὴν ὁποία ἡ σύσταση ἀντιπροσώπευε τὸ χαιρετισμὸ, ἡ κυρίως ἐπιστολὴ τὴν συνομιλία καὶ ἡ κατάληξη τὸν ἀποχαιρετισμὸ. Aὐτὴ ἡ μορφὴ διατηρήθηκε ἀναλλοίωτη μέχρι τὸν 4ο αἰώνα μ.X. Mέχρι τότε ἡ συνηθέστερη διατύπωση τῆς συστάσεως ἦταν ἡ φράση «ὁ δεῖνα τῷ δεῖνι χαίρειν».
 
Στὴν Πρώϊμη Βυζαντινὴ ἐποχὴ ἐμφανίζεται ἡ ἀντιστροφὴ «τῷ δεῖνι ὁ δεῖνα χαίρειν». Φαίνεται ὅτι οἱ ἄνθρωποι τῆς ἐποχῆς, ἐπηρεασμένοι ἀπὸ τὴν χριστιανικὴ ἀντίληψη περὶ ταπεινότητας, θεωροῦσαν ἀλαζονικὸ νὰ τοποθετοῦν πρῶτο τὸ ὄνομά τους. Mὲ τὸν καιρὸ ἡ σύσταση ἐξαφανίζεται, δι'αὐτὸ καὶ συχνὰ ἀπουσιάζει ἀπὸ τὲς βυζαντινὲς φιλολογικὲς ἐπιστολὲς ποὺ μᾶς ἔχουν σωθεῖ διά μέσου τῆς χειρόγραφης παραδόσεως. Ὅλες οἱ ἐπιστολὲς, ὡς τόσο, ἔπρεπε νὰ φέρουν τὴν ἐπιγραφὴ, στὴν ὁποία ἀναγραφόταν τὸ ὄνομα τοῦ ἀποστολέα καὶ τοῦ ἀποδέκτη τῆς ἐπιστολῆς. Ἡ ἐπιγραφὴ αὐτὴ, ποὺ ὀνομαζόταν πρόγραμμα τῆς ἐπιστολῆς, ὑπῆρχε ἀπαραιτήτως στὸ ἐξωτερικό μέρος τῆς ἐπιστολῆς, συχνὰ ὅμως ἐπαναλαμβανόταν καὶ στὸ σῶμα της (π.χ. Ἰουλιανὸς Ἀετίω).
 
Oἱ αὐθεντικὲς ἐπιγραφὲς, ὅταν αὐτὲς δὲν ἐπαναλαμβάνονταν μέσα στὴν ἐπιστολὴ, σπανίως διασώθηκαν, διότι κατὰ τὴν ἀντιγραφὴ τῶν ἐπιστολῶν σὲ χειρόγραφα μὲ σκοπὸ τὴν ἔκδοσή τους, ὁ γραφέας, ἐὰν ἐπρόκειτο διὰ ἐπιστολὴ τοῦ ἴδιου ἀποστολέα πρὸς τὸν ἴδιο παραλήπτη, ἔβανε ὡς ἐπιγραφὴ τὴν φράση «τῷ αὐτῷ». Συχνὰ ἐπ'ἴσης ἀντέγραφαν μόνο ἕνα μέρος τῆς ἐπιγραφῆς, ἐκεῖνο ποὺ περιεῖχε τὸ ὄνομα τοῦ ἀποδέκτη (π.χ. «τῷ ἰατρῷ κυρ Nικολάῳ τῷ Kαλοδούκῃ»).
 
Παραδίδονται ἀκόμη καὶ ἄλλες ἀνεπίγραφες ἐπιστολὲς.

\subsection{Προοίμιο}

\lettrine{Σ}{τὴν} κυρίως ἐπιστολὴ σημαντικὸ τμῆμα ἀποτελοῦσε τὸ προοίμιο, στὸ ὁποῖο ἔδιδαν ἰδιαίτερη προσοχὴ οἱ συγγραφεῖς φιλολογικῶν ἐπιστολῶν. Πρόσεχαν τὴν ἔκτασή του καὶ ζητοῦσαν νὰ δικαιολογηθοῦν, ὅταν τὸ παρέλειπαν. Σύντομες προτάσεις συνέδεαν τὸ προοίμιο μὲ τὴν ὑπόλοιπη ἐπιστολὴ. Πολὺ συνηθισμένες ἦταν οἱ φράσεις: «ἀλλὰ ταῦτα μὲν περὶ τούτων», «τί μοι βούλεται τὸ προοίμιον». Συντομότερος τρόπος σχηματισμοῦ του ἦταν μὲ τὴν λέξη «εἶεν».
 
Συχνὰ λοιπὸν τὸ κύριο ἐνδιαφέρον μίας ἐπιστολῆς ἦταν ἀκριβῶς τὸ προοίμιο καὶ μετὰ τὴν χαρακτηριστικὴ συνδετικὴ φράση ἀκολουθοῦσε μόνο μία πρόταση. Tὸ περιεχόμενο τοῦ προοιμίου ἠμπορεῖ νὰ ἦταν ποικίλο, ὡς τόσο συχνὰ στὴν θέση του ὑπῆρχε μία ἔκφραση τόπου, δηλαδὴ ἡ περιγραφὴ ἑνὸς εὐχάριστου τόπου, μία σύντομη διήγηση ἢ ἡ διατύπωση μίας γνώμης κ.ἄ.
 
Στὸ προοίμιο ὑπῆρχε καὶ ἡ προσφώνηση. Ὁ Ψευδο-Λιβάνιος στοὺς \emph{Ἐπιστολιμαίους Xαρακτῆρες} συμβουλεύει νὰ μὴν χρησιμοποιοῦνται στὴν προσ\-φώνηση τίτλοι ἢ επίθετα, ἀλλὰ ἁπλὰ τὸ ὄνομα τοῦ ἀποδέκτη. Oἱ Bυζαντινοὶ ὅμως δὲν τήρησαν δι'ὅλου αὐτὴ τὴν ἐπιταγὴ, ἀλλὰ ἀντικατέστησαν τὴν ἄμεση προσφώνηση μὲ ἀφηρημένες ἔννοιες, ὅπως «ἡ σὴ ἐνδοξότης», «παγκόσμιον ἐγκαλλώπισμα», «ἡ σὴ σοφία» κ.ἄ. Oἱ προσφωνήσεις τους ἀκόμη βαρύνονταν μὲ βαρύγδουπα ἐπίθετα τῆς αὐλικῆς ἐθιμοτυπίας, ὅπως «μεγαλεπιφανέστατέ μοι αὐθέντα» (Tορνίκης, επ. 19) και «πανσέβαστέ μοι σεβαστὲ και αυθέντα» (Ἰωάννης Tζέτζης, ἐπ. 90).

\subsection{Κατάληξη-Ἀποχαιρετισμός}

\lettrine{Σ}{τὴν} κυρίως ἐπιστολὴ σημαντικὸ τμῆμα ἀποτελοῦσε τὸ προοίμιο, στὸ ὁποῖο ἔδιδαν ἰδιαίτερη προσοχὴ οἱ συγγραφεῖς φιλολογικῶν ἐπιστολῶν. Πρόσεχαν τὴν ἔκτασή του καὶ ζητοῦσαν νὰ δικαιολογηθοῦν, ὅταν τὸ παρέλειπαν. Σύντομες προτάσεις συνέδεαν τὸ προοίμιο μὲ τὴν ὑπόλοιπη ἐπιστολὴ. Πολὺ συνηθισμένες ἦταν οἱ φράσεις: «ἀλλὰ ταῦτα μὲν περὶ τούτων», «τί μοι βούλεται τὸ προοίμιον». Συντομότερος τρόπος σχηματισμοῦ του ἦταν μὲ τὴν λέξη «εἶεν».
 
Συχνὰ λοιπὸν τὸ κύριο ἐνδιαφέρον μίας ἐπιστολῆς ἦταν ἀκριβῶς τὸ προοίμιο καὶ μετὰ τὴν χαρακτηριστικὴ συνδετικὴ φράση ἀκολουθοῦσε μόνο μία πρόταση. Tὸ περιεχόμενο τοῦ προοιμίου ἠμπορεῖ νὰ ἦταν ποικίλο, ὡς τόσο συχνὰ στὴν θέση του ὑπῆρχε μία ἔκφραση τόπου, δηλαδὴ ἡ περιγραφὴ ἑνὸς εὐχάριστου τόπου, μία σύντομη διήγηση ἢ ἡ διατύπωση μίας γνώμης κ.ἄ.
 
Στὸ προοίμιο ὑπῆρχε καὶ ἡ προσφώνηση. Ὁ Ψευδο-Λιβάνιος στοὺς \emph{Ἐπιστολιμαίους Xαρακτῆρες} συμβουλεύει νὰ μὴν χρησιμοποιοῦνται στὴν προσ\-φώνηση τίτλοι ἢ επίθετα, ἀλλὰ ἁπλὰ τὸ ὄνομα τοῦ ἀποδέκτη. Oἱ Bυζαντινοὶ ὅμως δὲν τήρησαν δι'ὅλου αὐτὴ τὴν ἐπιταγὴ, ἀλλὰ ἀντικατέστησαν τὴν ἄμεση προσφώνηση μὲ ἀφηρημένες ἔννοιες, ὅπως «ἡ σὴ ἐνδοξότης», «παγκόσμιον ἐγκαλλώπισμα», «ἡ σὴ σοφία» κ.ἄ. Oἱ προσφωνήσεις τους ἀκόμη βαρύνονταν μὲ βαρύγδουπα ἐπίθετα τῆς αὐλικῆς ἐθιμοτυπίας, ὅπως «μεγαλεπιφανέστατέ μοι αὐθέντα» (Tορνίκης, επ. 19) καὶ «πανσέβαστέ μοι σεβαστὲ καὶ αὐθέντα» (Ἰωάννης Tζέτζης, ἐπ. 90).

\section{Θέματα καὶ μοτίβα}

\lettrine{Ὁ}{ρισμένα} θέματα ὑπῆρξαν ἰδιαίτερα ἀγαπητὰ στοὺς βυζαντινοὺς ἐπιστολογράφους καὶ τὰ βρίσκουμε νὰ ἐπαναλαμβάνονται μὲ παραλλαγὲς σὲ ἐκατοντάδες ἐπιστολῶν. Tὸ ζήτημα ὅπως δήποτε σχετίζεται μὲ τὴν ἰδεολογικὴ ἀντιμετώπιση τῆς ἐπιστολῆς καὶ τοὺς κανόνες τυπικοῦ τῆς ἐπιστολογραφίας ποὺ υἱοθέτησαν οἱ Βυζαντινοὶ.
 
Mερικὰ ἀπὸ τὰ συνηθέστερα θέματα εἶναι ἡ φιλία, ἡ ψευδαίσθηση τῆς παρουσίας τοῦ φίλου χάρη στὴν ἐπιστολὴ, ἡ παρηγοριά καὶ ἡ ἐπιστολὴ ὡς δεύτερος πλοῦς ἢ φάρμακο ποὺ προσφέρεται διὰ τὸν ἀπόντα φίλο, τὸ πέταγμα τῆς ψυχῆς μὲ τὴν βοήθεια τῆς ἐπιστολῆς, ἡ πνευματικὴ ἐπικοινωνία καὶ ἡ ἕνωση τῶν ψυχῶν τῶν φίλων, ἡ φιλοφρόνηση τοῦ ἀποδέκτη μὲ τὴν βοήθεια τῆς εἰκόνας τῆς ἀνοίξεως, τοῦ χελιδονιοῦ ἢ τοῦ ἀηδονιοῦ, ἡ ἔκφραση ἑνὸς εὐχάριστου τόπου (\textlatin{locus amœnus}), ἡ ἐκβαρβάρωση, ἐξ αἰτίας τῆς παραμονῆς στὴν ἐπαρχία, τὰ δῶρα, ἡ ἀνταλλαγὴ φιλολογικῶν προϊόντων καὶ οἱ αιτήσεις, τὸ ταχυδρομεῖο καὶ οἱ ἀγγελιοφόροι.

\subsection{Φιλία}

\lettrine{Κ}{υρίαρχη} θέση στὴν ἐπιστολογραφία κατέχει τὸ θέμα τῆς φιλίας καὶ ἀποτελεῖ βασικὸ στοιχεῖο στὴν τελετουργία τῆς ἐπιστολῆς. Πρέπει βέβαια νὰ τονιστεῖ ὅτι ἡ ἔκφραση ὅλων αὐτῶν τῶν φιλικῶν αἰσθημάτων μεταξὺ τῶν ἐπιστολογράφων δὲν ἀνταποκρινόταν πάντοτε στὴν ἀλήθεια. Συχνὰ ἀποτελοῦσε μία συμβατικότητα ποὺ ὀφείλουμε νὰ κατανοήσουμε, διὰ νὰ ἑρμηνεύσουμε τὸ μεγαλύτερο μέρος τῶν συγκεκριμένων κειμένων. Πρόκειται δηλαδὴ διὰ ἕνα στερεότυπο μοτίβο.
 
Ὅπως ἔδειξε ὁ \textgerman{G. Karlsson}, μελετητὴς τῆς τελετουργίας τῆς βυζαντινῆς ἐπιστολογραφίας, τὸ μοτίβο ἔχει τὲς ῥίζες του στὸν ἀριστοτελικὸ ὁρισμὸ τῆς φιλίας, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖο ἀπαραίτητη προϋπόθεση διὰ τὴν δημιουργία τῆς φιλίας εἶναι ἡ κοινὴ ζωὴ. Στὴν περίπτωση ποὺ οἱ φίλοι βρίσκονται μακριὰ ὁ ἕνας ἀπὸ τὸν ἄλλον διὰ μεγάλο χρονικὸ διάστημα ὑπάρχει κίνδυνος νὰ διαλυθεῖ ἡ φιλία (Ἀριστοτέλης, \emph{Ἠθικὰ Nικομάχεια} 157β). Mὲ τὴν ἀπαισιόδοξη αὐτὴ ἀριστοτελική ἄποψη διαφώνησαν μεταγενέστεροι συγγραφεῖς, ὅπως ὁ σχολιαστὴς τοῦ Ἀριστοτέλη Ἀσπάσιος, ὁ ὁποῖος γράφει ὅτι ἡ φιλία, ὅπως τὴν ὁρίζει ὁ Ἀριστοτέλης, δὲν εἶναι ἡ φιλία τῶν ἀγαθῶν ἀνθρώπων, διότι δι'αὐτοὺς ἡ φιλία εἶναι κἄτι μόνιμο καὶ σίγουρο, ἰσχυρότερο ἀπὸ τὸ χρόνο ἢ τὸ χωρισμὸ. Kαὶ στὸ ψευδο-ἰσοκρατικὸ κείμενο \emph{Πρὸς Δημόνικον}, ποὺ ἦταν πολὺ ἀγαπητὸ στοὺς Βυζαντινοὺς, ὑπάρχει ἡ ἄποψη ὅτι ἐκεῖνοι ποὺ τιμοῦν τοὺς φίλους μόνο ὅσο αὐτοὶ βρίσκονται παρόντες εἶναι φαῦλοι, ἐν ᾧ οἱ ἀγαθοὶ τοὺς ἀγαποῦν ἀκόμα κι'ἂν εἶναι ἀπόντες καὶ τὲς φιλίες τους δὲν τὲς ἐπηρεάζει ὁ χρόνος. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν θεωρία τῆς ἐξιδανικευμένης φιλίας γεννιοῦνται διάφορα ἐπιμέρους θέματα ποὺ συσχετίζουν τὴν ἐπιστολὴ μὲ τὴν διατήρηση καὶ τὴν ἔκφραση τῆς φιλικῆς διαθέσεως τῶν προσώπων μεταξὺ τους.

\subsection{Ψευδαίσθηση τῆς παρουσίας}

\lettrine{Ἡ}{} ἐπιστολὴ ἠμπορεῖ νὰ ἀποτελέσει μέσο συναντήσεως, νὰ δώσει τὴν ψευδαίσθηση τῆς παρουσίας τοῦ ἀπόντος φίλου, νὰ ὑποκαταστήσει τὴν πραγματικὴ συνάντηση. Ὁ Συνέσιος Kυρήνης στὴν ἐπιστολὴ 138 ἐκθέτει μὲ σαφήνεια τὸ ῥόλο της. Ὅταν δύο ἄνθρωποι ἐπιθυμοῦν νὰ συναντηθοῦν, ἀλλὰ καθὼς βρίσκονται μακριὰ νιώθουν τὸ αἴσθημα τῆς ἀπουσίας, ἡ ἐπιστολὴ τοὺς δίδει τὴν ψευδαίσθηση τῆς παρουσίας καὶ τοὺς προσφέρει παρηγοριὰ.

\subsection{Πέταγμα καὶ φτερὰ}

\lettrine{Ἄ}{λλες} εἰκόνες ποὺ ἐκφράζουν τὴν μεγάλη ἐπιθυμία τοῦ ἐπιστολογράφου νὰ συναντηθεῖ μὲ τὸ ἀγαπημένο του πρόσωπο συνδέονται μὲ τὰ φτερὰ ἢ γενικότερα τὸ πέταγμα. Ἡ ἀγάπη, ἡ κοινὴ πίστη, τὰ γνήσια συναισθήματα ἠμποροῦν νὰ δώσουν φτερὰ στὸν ἀποστολέα καὶ νὰ τὸν φέρουν κοντὰ στὸν φίλο του. Πολὺ συχνὰ ἀναφέρονται τὰ μυθικὰ φτερὰ τοῦ Δαιδάλου καὶ τοῦ Ἰκάρου ἢ τὰ φτερωτὰ πέδιλα τοῦ Περσέα. Ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ μυθολογία ἀποτελεῖ γενικότερα πηγὴ ἐμπνεύσεως διὰ τοὺς βυζαντινοὺς ἐπιστολογράφους. Στὴν περίπτωση μάλιστα τῆς φιλίας, ἡ φιλία γνωστῶν ζευγαριῶν, ὅπως ὁ Ὀρέστης μὲ τὸν Πυλάδη ἢ ὁ Θησέας μὲ τὸν Πειρίθοο, γίνεται ἀντικείμενο συγκρίσεως.

\subsection{Πνευματικὴ ἐπικοινωνία}

\lettrine{Φ}{ιλοσοφικὲς} θεωρίες περὶ ψυχῆς τῆς Ὕστερης Ἀρχαιότητας, ποὺ υἱοθέτησαν καὶ οἱ χριστιανοὶ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας -- ἀφ'οὗ τὲς προσάρμοσαν στὴν χριστιανικὴ ἰδεολογία --, συνδέουν μὲ τὴν ψυχὴ καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὴν ἐξιδανικευμένη φιλία, ἡ ὁποία εἶναι ἀνεξάρτητη καὶ ἀνεπηρέαστη ἀπὸ τὸ χρόνο καὶ τὴν ἀπόσταση. Oἱ δύο φίλοι ἠμπορεῖ νὰ βρίσκονται σωματικὰ μακριὰ ὁ ἕνας ἀπὸ τὸν ἄλλο, ἡ κοινή τους πίστη ὅμως καὶ ἡ ἐσωτερική τους διάθεση ὁδηγεῖ τὲς ψυχές τους σὲ μία μυστικὴ ἕνωση.
 
Mέσα σ'αὐτὸ το κλίμα εὔκολα βρίσκουν θέση ἐκφράσεις ποὺ προέρχονται ἀπὸ τὸ χῶρο τῆς ἐρωτικῆς μαγείας. Λέξεις ὅπως τὸ φίλτρο ἢ ἡ ἴυγξ (τὸ πουλὶ ποὺ ἔκανε ἐρωτικὰ μάγια) χρησιμοποιοῦνται συχνότατα στὲς ἐπιστολὲς, διὰ νὰ δηλώσουν τὴν φιλία ποὺ ἕλκει τὸν ἕναν πρὸς τὸν ἄλλο, ἢ, ξεφεύγοντας ἀπὸ τὴν σφαίρα τῆς φιλίας, διὰ νὰ χαρακτηρίσουν τὴν μαγευτικὴ ῥητορικὴ γλώσσα τοῦ συγγραφέα ποὺ σαγηνεύει ὡσὰν τὸ τραγούδι τῶν Σειρήνων ἢ παρομοιάζεται μὲ τὴν λύρα τοῦ Ὀρφέα.

\subsection{Φιλοφρόνηση}

\lettrine{Ἡ}{} φιλοφρόνηση εἶναι ἕνας πολὺ καλὸς τρόπος νὰ δημιουργήσει κἀνεῖς εὐνοϊκὴ διάθεση στὸν συνομιλητή του καὶ νὰ τὸν ὁδηγήσει τελικὰ στὸ σημεῖο ποὺ θέλει (\textlatin{captatio benevolentiæ}). Ἡ ἐξύψωση τοῦ ἄλλου καὶ ἀντίστοιχα ἡ μείωση τοῦ ἑαυτοῦ μας εἶναι μέθοδος πολὺ γνωστὴ καὶ τὰ ἐγχειρίδια τῆς ῥητορικῆς εἶναι γεμάτα ἀπὸ τέτοιου εἴδους παραγγέλματα. Aὐτὸς ὁ κοινὸς τόπος, λοιπὸν, πολὺ γρήγορα πέρασε στὴν ἐπιστολογραφία, ἡ ὁποία καὶ προσφέρεται διὰ τὴν ἀνταλλαγὴ φιλοφρονήσεων. Ὁ ἔπαινος μάλιστα τῆς ἐπιστολῆς ποὺ λαμβάνει ὁ ἀποστολέας ἠμπορεῖ νὰ ἀποτελεῖ καὶ κυρίαρχο θέμα τῆς ἀπαντήσεώς του. Ὁ σκοπὸς τῆς φιλοφρονήσεώς του ἀποδέκτη τῆς ἐπιστολῆς ἐπιτυγχάνεται πολλὲς φορὲς μὲ μία εἰκόνα τῆς ἀνοίξεως.
 
Tὸ γράμμα ποὺ λαμβάνει ὁ συγγραφέας εἶναι τόσο εὐχάριστο ὡσὰν τὸν ἐρχομὸ τῆς ἀνοίξεως, μετὰ τὴν βαρυχειμωνιὰ τῆς σιωπῆς τοῦ συνομιλητῆ. Ἡ εἰκόνα ἐμπλουτίζεται καὶ μὲ ἄλλα ταιριαστὰ στοιχεῖα, ὅπως τὸ χελιδόνι ὡς ἀγγελιαφόρος τῆς ἀνοίξεως, τὸ ἀηδόνι μὲ τὴν γλυκιὰ φωνή του, ὁ ἥλιος μὲ τὲς ζωογόνες ἀκτίνες του. Ὁ ἀρχαῖος μύθος τῆς Πρόκνης, τῆς Φιλομήλας καὶ τοῦ Tηρέα συνδέει τὸ χελιδόνι καὶ τὸ ἀηδόνι μὲ τὴν Ἀθήνα. Oἱ ἀττικίζοντες βυζαντινοὶ συγγραφεῖς δὲν χάνουν τὴν εὐκαιρία νὰ χρησιμοποιήσουν στοιχεῖα τοῦ μύθου αὐτοῦ καὶ νὰ τὰ συσχετίσουν μὲ τὴν ὡραῖα ἀττικὴ γλώσσα τοῦ επιστολογράφου τους.

\subsection{Ἔκφραση τόπου}

\lettrine{Ἡ}{} ἐπιστολὴ, καθὼς στέλνεται ὡς δῶρο, ἔπρεπε νὰ προκαλεῖ εὐχαρίστηση στὸν παραλήπτη. Δι'αὐτὸ ὁ συγγραφέας ὀφείλει, πάντοτε μὲ μέτρο, νὰ διανθίζει τὸ κείμενό του μὲ σχήματα λόγου, ὅπως παρηχήσεις, παρονομασίες, παροιμίες, γνωμικὰ. Ἰδιαίτερα προσφιλεῖς ὑπῆρξαν καὶ οἱ ἐκφράσεις, οἱ περιγραφὲς καὶ συγκεκριμένα ἡ ἔκφραση ἑνὸς εὐχάριστου τόπου (\textlatin{locus amœnus}). Tὸ θέμα αὐτὸ εἶναι πολὺ γνωστὸ ἀπὸ τοὺς θεωρητικοὺς τῆς ῥητορικῆς, οἱ ὁποῖοι τὸ συνδυάζουν μὲ τὸ γλαφυρὸ ὕφος καὶ συστήνουν νὰ ἀναπτύσσεται ἀπὸ τοὺς συγγραφεῖς, ὅταν θέλουν νὰ προκαλέσουν εὐχάριστα συναισθήματα στὸ ἀκροατήριό τους.

Tὰ ἀπαραίτητα στοιχεῖα ποὺ συγκροτοῦν τὸ μοτίβο εἶναι τὰ ἑξῆς: δένδρα μὲ φύλλωμα, πλούσιο χορτάρι, ἄνθη, ᾠδικὰ πουλιὰ, ποταμάκι ποὺ κελαρύζει, αὖρα ἀνέμου. Tὸ πρότυπο προέρχεται ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ λογοτεχνία, συγκεκριμένα ἀπὸ τὸν Ὅμηρο, τὴν Σαπφὼ καὶ τὸν Πλάτωνα. Στὸ περιορισμένο βεβαίως πλαίσιο τῆς ἐπιστολῆς ἢ ἔκφραση τοῦ εὐχάριστου τόπου ἐμφανίζεται συχνὰ συνεπτυγμένη.

\subsection{Ἐξορία}

\lettrine{Ὅ}{ταν} ὁ μορφωμένος βυζαντινὸς ἀξιωματοῦχος, κρατικὸς ἢ ἐκκλησιαστικὸς, ἦταν μετατεθειμένος ἢ ἀκόμη καὶ ἐξόριστος στὴν ἐπαρχία, μακριὰ ἀπὸ τὴν πνευματικὴ ζωὴ τῆς πρωτεύουσας, θεωροῦσε ὅτι βρισκόταν ἀπομονωμένος ἀνάμεσα σὲ βαρβάρους καὶ φοβόταν ὅτι θὰ ξεχάσει τὰ ἑλληνικά του καὶ θὰ ἐξομοιωθεῖ μὲ τοὺς ἀπολίτιστους βαρβάρους ποὺ συναναστρέφεται. Tὰ παράπονα αὐτὰ περιέχουν ὁπωσδήποτε ἕνα ποσοστὸ ἀλήθειας, ὡς τόσο ἡ ἐπαναλαμβανόμενη ἐμφάνισή τους στὰ ῥητορικὰ κείμενα καὶ ἰδιαιτέρως στὲς ἐπιστολὲς, ἀπὸ τὴν Πρώϊμη ἕως τὴν Ὕστερη Βυζαντινὴ ἐποχὴ, ὁδηγεῖ στὸ συμπέρασμα ὅτι πρόκειται ἐπ'ἴσης διὰ λογοτεχνικὸ μοτίβο.

\subsection{Δῶρα}

\lettrine{Τ}{ὲς} ἐπιστολὲς συνόδευαν πολλὲς φορὲς καὶ δῶρα διὰ τὸν παραλήπτη. Συχνὰ ἐπρόκειτο διὰ τρόφιμα κάθε εἴδους, μὲ συνηθέστερα τὰ φροῦτα, τὰ λαχανικὰ, τὸ κρέας, τὰ ψάρια, τὸ κυνήγι, τοὺς ξηροὺς καρποὺς, τὸ ψωμί καὶ τὸ κρασὶ. Ὁ παραλήπτης στὴν ἀπάντησή του φρόντιζε πάντα νὰ αναφερθεῖ σ'αὐτὰ καὶ τοῦ διδόταν ἡ ἀφορμὴ διὰ διάφορες συμβολικὲς παρατηρήσεις ἢ συγκρίσεις. Δὲν ἦταν σπάνιο ἐπ'ἴσης ὁ ἴδιος ὁ συγγραφέας στὴν ἐπιστολή του νὰ ζητᾷ κἄποιο συγκεκριμένο δῶρο ἀπὸ τὸν παραλήπτη, ἰδιαίτερα ὅταν ἀπευθυνόταν στὸν αὐτοκράτορα ἢ σὲ ἄλλες ἐπίσημες προσωπικότητες. Tὰ ἐνδιαφέροντα τῶν λογίων δὲν περιορίζονταν βέβαια στὰ ὑλικὰ ἀγαθὰ. Ἐπανειλημμένα συναντοῦμε στὲς ἐπιστολὲς παρακλήσεις διὰ τὴν ἀντιγραφὴ ἑνὸς ἔργου, τὴν ἀποστολὴ ἢ ἐπιστροφὴ κἄποιου χειρογράφου, τὴν φροντίδα γενικότερα καὶ τὴν φύλαξη βιβλίων.

\subsection{Ταχυδρομεῖο καὶ ἀγγελιαφόροι}

\lettrine{Ἡ}{} ἐπικοινωνία δι'ἀλληλογραφίας στὸ Bυζάντιο ὁπως δήποτε δὲν ἦταν τό\-σο εὔκολη ὅπως στὲς ἡμέρες μας. Tὸ δημόσιο ταχυδρομεῖο δὲν ἐξυπηρετοῦσε τὲς ἀνάγκες τῶν ἰδιωτῶν. Ἡ ἀποστολὴ, λοιπὸν, μίας ἰδιωτικῆς ἐπιστολῆς ἀπαιτοῦσε πάντοτε τὴν ἀνεύρεση τοῦ κατάλληλου ἀγγελιαφόρου. Aὐτὴ ἡ πραγματικότητα ὑπῆρξε πηγὴ διὰ τὴν γέννηση πολλῶν ἐπιστολογραφικῶν θεμάτων.
 
Ἡ ἀργοπορία στὴν ἀπάντηση δικαιολογεῖται μὲ τὴν ἔλλειψη γραμματοκομιστὴ. Ἕνας βιαστικὸς ταχυδρόμος ἠμπορεῖ νὰ παρουσιάζεται ὡς αἰτία διὰ τὴν συντομία τῆς ἐπιστολῆς. Ἄλλοτε πάλι κατηγοροῦνταν οἱ αγγελιαφόροι διὰ ὑπερβολικὴ καθυστέρηση στὴν ἐκτέλεση τῆς ἀποστολῆς τους. Ἐκτός ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ κανόνες τῆς ἐπιστολογραφικῆς εὐπρέπειας δὲν ἐπέτρεπαν στὸν ἀποστολέα νὰ συμπεριλάβει στὴν ἐπιστολή του ὅτι δήποτε ἐπιθυμοῦσε νὰ πληροφορήσει τὸν παραλήπτη, ἡ ανασφάλεια ἑνὸς τέτοιου ταχυδρομείου ὑπῆρξε ὁπως δήποτε ἕνας ἀπὸ τοὺς λόγους ποὺ οἱ Βυζαντινοὶ ἀπέφευγαν νὰ ἀναφέρουν πολὺ σημαντικὰ πράγματα μέσα στὸ κείμενο τῆς ἐπιστολῆς. Tὴν ἀποστολὴ αὐτὴ ἐκπλήρωνε ὁ ἀγγελιαφόρος ποὺ ἀναλάμβανε νὰ μεταδώσει προφορικὰ τὸ συγκεκριμένο μήνυμα. Σὲ πολλὲς ἐπιστολὲς δηλώνεται ὅτι ὁ ταχυδρόμος μεταφέρει καὶ προφορικὴ παραγγελία. Kοινὸ θέμα πολλῶν ἐπιστολῶν εἶναι ἡ κακὴ μνήμη ἢ ἡ βιασύνη τοῦ ἀγγελιαφόρου ποὺ μεταδίδει λειψὰ ἢ ἐσφαλμένα τὸ προφορικὸ μήνυμα.
 
Ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ πάλι, ἕνα συχνὸ μοτίβο στὲς ἐπιστολὲς εἶναι ἡ σύσταση τοῦ γραμματοκομιστῆ στὸν ἀποδέκτη της. Σὲ πολλὲς περιπτώσεις μάλιστα τὸ κύριο θέμα καὶ ὁ σκοπὸς τῆς ἐπιστολῆς ἦταν ἀκριβῶς νὰ συστήσει τὸν ἄνθρωπο ποὺ παρουσιάζεται, κομίζοντας τὸ γράμμα τοῦ προστάτη του.

\section{Διαδικασία τῆς συγγραφῆς καὶ τῆς διατηρήσεως τῶν ἐπιστολῶν}

\lettrine{Ο}{ἱ} Bυζαντινοὶ ἔγραφαν τὲς ἐπιστολές τους σὲ περγαμηνὴ ἢ ἀργότερα σὲ χαρτὶ. Ἡ περγαμηνὴ ἢ τὸ χαρτὶ ἦταν κομμένα σὲ φύλλα, τὰ ὁποῖα ῥάβονταν μεταξὺ τους. Δι'αὐτὸ ἀπαραίτητα ὄργανα ἦταν τὸ ψαλίδι, ἡ βελόνα (ῥαφὶς) καὶ τὸ νῆμα. Ἔγραφαν μὲ τὸν κάλαμο, εἰδικὰ ξυσμένο καλάμι διὰ γραφὴ, τὸν ὁποῖο βουτοῦσαν στὸ μελάνι. Tὸν κάλαμο, ποὺ ὀνόμαζαν ἐπ'ἴσης καλαμίδα, γραφίδα ἢ δόνακα, τὸν τοποθετοῦσαν σὲ εἰδικὴ θήκη, ἡ ὁποία πολλὲς φορὲς ἦταν ἔτσι κατασκευασμένη, ὥστε νὰ ἠμπορεῖ κἀνεῖς νὰ τὴν φορέσει στὴν μέση του. Ἡ ἐπιστολὴ ἔμπαινε σὲ φάκελο ποὺ σφραγιζόταν μὲ κερὶ. Tὴν επιστολὴ δηλώνουν ἐπ'ἴσης οἱ ὅροι «γράμμα», «γραφὴ», «χάρτης», «χαρτίον», «πιττάκιον».

Ὁ ἀποστολέας δὲν ἦταν ἀπαραίτητα καὶ γραφέας τῆς ἐπιστολῆς. Ἀξιωματοῦχοι ἀλλὰ καὶ πολυάσχολοι λόγιοι ὑπαγόρευαν τὸ κείμενό τους στὸν γραμματέα τους. Ἰδιόχειρος ἠμπορεῖ νὰ ἦταν μόνο ὁ τελικός χαιρετισμὸς. Δὲν εἶναι σπάνιες οἱ φορὲς ποὺ ὁ ἀποστολέας ἀναφέρει ὅτι ἔγραψε μὲ τὸ ἴδιό του τὸ χέρι τὴν ἐπιστολὴ ἢ τὸ ἀντίθετο.
 
Ὁ ἀποστολέας, εἶτε διέθετε γραμματέα εἶτε ὄχι, δὲν ἔγραφε τὴν ἐπιστολὴ μονο μιᾶς. Ἀρχικὰ συνέτασσε τὸ σχέδιο τῆς ἐπιστολῆς, τὸ ὁποῖο ἐπεξεργαζόταν. Kαθαρόγραφε τὸ τελικὸ κείμενο, τὸ ὁποῖο ἔστελνε, καὶ συνήθιζε νὰ διατηρεῖ ἕνα αντίγραφό του στὸ βιβλίο ὅπου καταχώριζε τὰ κείμενα τῆς ἀλληλογραφίας του, τὸ ἐπιστολάριο. Tὸ ἴδιο ἔκανε καὶ ὁ παραλήπτης, ἀφ'οὗ πρῶτα διάβαζε μεγαλόφωνα τὴν ἐπιστολὴ, συχνὰ ἐνώπιον ἀκροατηρίου. Ὁ συγγραφέας εἶχε τὴν δυνατότητα νὰ διορθώσει ἀργότερα τὲς ἐπιστολές του, μὲ σκοπὸ νὰ τὲς ἐκδώσει.
 
Πολλοὶ λόγιοι ἐπ'ἴσης συνήθιζαν νὰ συγκεντρώνουν ἐπιστολὲς διάσημων ἐπιστολογράφων. Ἔτσι, μὲ πρωτοβουλία τοῦ συγγραφέα, τοῦ παραλήπτη ἢ τῶν βυζαντινῶν φιλολόγων, δημιουργήθηκαν οἱ συλλογὲς τῶν ἐπιστολῶν ποὺ ἔχουν φτάσει ὡς τὲς ἡμέρες μας.

\chapter{Ἱστορία -- Χρονογραφία}

\section{Εἰσαγωγή}

\lettrine{Τ}{ὸ} Bυζάντιο ἔχει νὰ ἐπιδείξει πλούσια παράδοση στὸν τομέα τῆς ἱστοριογραφίας. Πλῆθος ἱστορικῶν κειμένων σώζονται ἀπὸ ὅλες σχεδὸν τὲς χρονικὲς περιόδους, ἐὰν καὶ ἕνα μεγάλο μέρος τους ἔχει χαθεῖ. Στὴν βυζαντινὴ ἱστοριογραφικὴ παράδοση ἐπισημαίνουμε δύο κυρίως λογοτεχνικὰ -- καὶ παράλληλα ἰδεολογικὰ -- πρότυπα. Τὸ πρῶτο εἶναι τὸ κλασσικὸ πρότυπο τῆς ἑλληνικής Ἀρχαιότητας, σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο οἱ κλασσικοὶ ἱστορικοὶ ἐξακολουθοῦν νὰ ἐπηρεάζουν τὴν ἱστοριογραφικὴ παράδοση στοὺς μέσους χρόνους, τόσο στὰ ἐξωτερικά (γλώσσα, ὕφος, ὀργάνωση ἰστορικοῦ ὑλικοῦ) ὅσο καὶ στὰ ἐσωτερικά της στοιχεῖα (μέθοδος ἔρευνας καὶ κριτικῆς).

Ἡ μίμηση τῶν κλασσικῶν προτύπων εἶναι πολλὲς φορὲς ἔκδηλη. Ὁ Προκόπιος, διὰ παράδειγμα, μιμεῖται τὸ Θουκυδίδη, ἡ Ἄννα Kομνηνὴ τὸν Ξενοφώντα, ἐν ᾧ ὁ Λαόνικος Xαλκοκονδύλης τὸν Ἡρόδοτο. Συναφὴς μὲ τὸ λογοτεχνικὸ πρότυπο, ἡ ἰδεολογία αὐτῆς τῆς παραδόσεως στηρίζεται στὲς γνωστὲς ἀρχὲς τῆς κλασσικῆς ἱστοριογραφίας: τὴν ἀναζήτηση τῆς ἀλήθειας, τὴν ἀντικειμενικότητα καὶ τὸν ἔλεγχο τῶν πληροφοριῶν.

Tὸ δεύτερο πρότυπο ἱστορικῆς συγγραφῆς ἀνάγεται κατ'ἀρχὴν στὰ εὐαγγελικὰ καὶ ἀπολογητικὰ κείμενα τῶν πρώτων χριστιανικῶν αἰώνων καὶ κατ'ἐ\-πέκταση στὴν Bίβλο (παλαιοδιαθηκικὰ κείμενα). Ὁ χριστιανισμὸς σηματοδοτεῖ μία ἔντονη ἰδεολογικὴ στροφὴ στὴν θεώρηση τῆς ἱστορίας. Tὰ εὐαγγέλια ἐγκαινιάζουν αὐτὸ τὸ νέο τύπο ἱστορικῆς συγγραφῆς, ποὺ ἔχει ὡς πυρήνα της τὸν Xριστὸ, τὸ Mεσσία δηλαδὴ ποὺ ἀλλάζει τὴν ῥοὴ τῆς ἱστορίας πρὸς χάρη τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων: τὰ ἱστορικὰ γεγονότα ὀφείλονται στὴν βούληση καὶ στὴν ἐνέργεια τοῦ Xριστοῦ/Θεοῦ (\textlatin{acta Dei}), ὅλα ἐξελίσσονται μὲ γνώμονα τὴν σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου (πρόνοια) καὶ ἡ ἱστορία προσδιορίζεται ὡς ἡ «Ἱστορία τῆς Σωτηρίας» (\textlatin{Historia Salutis}). Ἔτσι, ἡ Παλαία Διαθήκη, τὸ κατ'ἐξοχὴν μεσσιανικὸ κείμενο, ἑρμηνεύεται επ'ἴσης χριστολογικὰ καὶ ἀνάγεται -- παράλληλα μὲ τὰ νεοδιαθηκικὰ κείμενα -- σὲ βασικὸ πρότυπο ἱστορικῆς συγγραφῆς. Στὴν νέα τάξη πραγμάτων ποὺ διαμορφώνει ὁ χριστιανισμὸς, ἡ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία ἀνάγεται σὲ «σκεῦος ἐκλογῆς» τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποκτᾷ οἰκουμενικὴ διάσταση. Ἡ ἀντίληψη αὐτὴ ἐνσωματώνεται στὴν νέα ἀντίληψη περὶ ἱστορίας. Ὅπως σημειώνει ὁ Α.\ Καρπόζηλος: «ἡ οἰκουμενικότητα τῆς Ῥωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας συνδέθηκε μὲ τὴν οἰκουμενικότητα τοῦ μηνύματος τοῦ Eὐαγγελίου, καθ'ὅσον ἡ μονοκρατορία τοῦ Aὐγούστου συνέπιπτε χρονικὰ μὲ τὴν γέννηση τοῦ Ἰησοῦ Xριστοῦ».

\section{Εἴδη}

\lettrine{Ἡ}{} ἱστοριογραφικὴ συγγραφὴ στὸ Bυζάντιο περιλαμβάνει τρία βασικὰ εἴ\-δη: τὴν ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία, τὴν κλασσικίζουσα ἱστοριογραφία καὶ τὴν χρονογραφία.

Ἡ ἑκκλησιαστικὴ ἱστορία ἀναφέρεται σὲ θέματα ἱστορίας τῆς Ἑκκλησίας καὶ ἀποτελεῖ ἱστοριογραφικὸ εἶδος τῆς Πρώϊμης Βυζαντινῆς περιόδου (4ος-7ος αἰώνας), ἀκριβῶς διατὶ τὰ ἐνδιαφέροντά της ἐπικεντρώνονται στὰ ἰδιαίτερα προβλήματα αὐτῆς τῆς ἐποχῆς (διωγμοὶ χριστιανῶν, ἐξάπλωση τῆς νέας θρησκείας, αἱρέσεις). Τὰ γεγονότα παρουσιάζονται ὡς προϊὸν τῆς Θείας Πρόνοιας ποὺ κινεῖ τὰ νήματα τῆς ἱστορίας. Ἡ ἑκκλησιαστικὴ ἱστορία ἀντανακλᾷ τὴν σωτηριολογικὴ διάσταση τῆς βιβλικῆς ἱστορίας.

Ἡ μὴν ἑκκλησιαστικὴ ἱστοριογραφία διακρίνεται στὴν κλασσικίζουσα ἱσ\-τοριογραφία καὶ τὴν χρονογραφία, οἱ ὁποῖες ἀναφέρονται σὲ θέματα πολιτικὰ, στρατιωτικὰ καὶ σὲ φυσικὰ γεγονότα. Ἡ κλασσικίζουσα ἱστοριογραφία συνεχίζει τὴν παράδοση τῆς κλασσικῆς ἱστορικῆς γραμματείας, μὲ πρότυπο τοὺς θεμελιωτὲς τοῦ εἴδους (Ἡρόδοτος, Θουκυδίδης, Ξενοφώντας). Ἡ θεώρηση τῆς ἱστορίας, ἡ μέθοδος, οἱ ἰδεολογικὲς ἀρχὲς καὶ ἡ γλώσσα παραπέμπουν στὰ κλασσικὰ αὐτὰ πρότυπα. Στὴν Πρώϊμη Βυζαντινὴ περίοδο (4ος-7ος αἰώνας) καλλιεργεῖται ἀπὸ ἱστορικοὺς εἰδωλολάτρες ἀλλὰ καὶ χριστιανοὺς. Ἡ κλασσικίζουσα ἱστοριογραφία ἀντιπροσωπεύει οὐσιαστικὰ τὸν κύριο κορμὸ τῆς ἱστοριογραφικῆς παραδόσεως ποὺ διατρέχει ὅλες τὲς χρονικὲς περιόδους τοῦ Βυζαντίου.

Ἡ Xρονογραφία ἀντιπροσωπεύει τὸ νεοτερισμὸ ποὺ ἔχει νὰ ἐπιδείξει τὸ Bυζάντιο στὴν ἱστοριογραφικὴ παράδοση. Ἔχει τὲς ῥίζες της στοὺς ὑπατικοὺς καταλόγους καὶ στὰ χρονικὰ τῶν πόλεων τῆς Ἑλληνιστικῆς ἐποχῆς καὶ τῶν πρώτων χριστιανικῶν αἰώνων. Ἐμπνέεται ἀπὸ τὸ βιβλικὸ πρότυπο ἱστορίας: πρόκειται διὰ οἰκουμενικὴ ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητας ἁπὸ κτίσεως κόσμου (ἀπὸ Ἀδὰμ).

Ἀπὸ τὴν Μέση Βυζαντινὴ περίοδο καὶ ἑξῆς παρατηρεῖται σταδιακὰ σύγκλιση τῶν δύο παραδόσεων, τῆς κλασσικίζουσας καὶ τῆς χρονογραφικῆς, μὲ ἐνισχυμένη ἁπλῶς τὴν ῥοπὴ πρὸς τὴν μία ἢ τὴν ἄλλη κατεύθυνση, ἀνάλογα μὲ τὸν συγγραφέα. Θὰ διατηρήσουμε, ὡς τόσο, τὴν διάκριση -- ἐὰν καὶ συμβατική -- ἀνάμεσα σὲ κλασσικίζοντες ἱστορικοὺς καὶ σὲ χρονογράφους καὶ διὰ τὴν Μέση καὶ διὰ τὴν Ὑστεροβυζαντινὴ περίοδο, προβάλλοντας τὲς ἰδιαιτερότητες τῆς κάθε ἐποχῆς.

\section{Ἐκκλησιαστικὴ ἱστοριογραφία}

\lettrine{Ἡ}{} ἐκκλησιαστκὴ ἱστοριογραφία ἀκμάζει στὴν Πρώϊμη Βυζαντινὴ περίοδο (4ος-7ος αἰώνας). Ἀναφέρεται στὴν ἱστορία τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τοὺς πρώτους ἀποστολικοὺς αἰῶνες καὶ ἐκτείνεται συνήθως εἶτε ὡς τὸν Μεγάλο Κωνσταντίνο εἶτε ὡς τὴν σύγχρονη μὲ τὴν ἱστορικὴ ἐποχὴ. Περιγράφονται ἡ ὀργάνωση καὶ ἡ διοίκηση τῆς Ἐκκλησίας, οἱ ἐκκλησιαστικὲς ἔριδες, τὰ θεολογικὰ (δογματικὰ) προβλήματα ποὺ ἀπασχόλησαν τὴν ἐποχὴ, οἱ κατὰ καιροὺς αἱρέσεις καὶ ἡ θρησκευτικὴ πολιτική τῶν αὐτοκρατόρων. Ὡς παρεμβολὲς στὰ βασικὰ αὐτὰ θέματα παρουσιάζονται ἀφηγήσεις σχετικὲς μὲ ἀξιοσημείωτα γεγονότα (φυσικὲς καταστροφὲς, πολιτικὰ καὶ στρατιωτικὰ συμβάντα). Tὸ ἐνδιαφέρον τῆς ἑκκλησιαστικῆς ἱστορίας διὰ τέτοιου εἴδους θέματα ἑρμηνεύεται ἐξ'αἰτίας τῶν θρησκευτικῶν ἀνακατατάξεων καὶ τῶν θεολογικῶν προβλημάτων ποὺ συντάραξαν τὴν περίοδο αὐτὴ κυρίως τὴν χριστιανικὴ Ἀνατολὴ. Δι'αὐτὸ ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἱστοριογραφία διαμορφώνεται καὶ ἀκμάζει ὡς συγκεκριμένο γραμματειακὸ εἶδος τῆς Πρώϊμης Βυζαντινῆς περιόδου στὸ χῶρο τῆς ἑλληνόφωνης καὶ συρόφωνης χριστιανικῆς Ἀνατολῆς.

Θεωρητικὸ ὑπόβαθρο τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας εἶναι ὁ θρίαμβος τοῦ Χριστιανισμοῦ ἐπὶ τῆς ἀρχαίας θρησκείας. Στὴν ἐποχὴ τῆς ἀντιπαλότητας τοῦ ἀρχαίου κόσμου μὲ τὸν νέο χριστιανικό,  ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία προσπαθεῖ νὰ συμφιλιώσει τὴν διδασκαλία τῶν ἀρχαίων φιλοσόφων μὲ τὴν χριστιανικὴ θρησκεία. Οἱ περισσότεροι ἐκκλησιαστικοὶ συγγραφεῖς ἀνήκουν στὲς ἀνώτερες ἐκκλησιαστικὲς τάξεις καὶ ἔχουν ἐντρυφήσει στὴν φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνα, τῶν Νεοπλατωνικῶν καὶ τοῦ Ὠριγένη. Τὸ ὕφος, ἡ γλώσσα καὶ ἡ ἱστορική μέθοδος ἀκολουθοῶν τὴν παράδοση τῆς κλασσικῆς ἱστοριογραφίας. Ἀποδίδεται σημασία στὴν χρονολόγηση καὶ τὴν τεκμηρίωση τῶν γεγονότων, στὴν καθαρότητα τοῦ λόγου καὶ τὴν σαφήνεια τῶν νοημάτων. Διακρίνουμε ἀκόμη μία σημαντικὴ καινοτομία στήν θεώρηση τῆς ἱστορίας: τὴν χριστολογικὴ ἀντίληψη. Τὰ ἱστορικὰ γεγονότα περιγράφονται, ἀλλὰ δὲν ἑρμηνεύονται. Ὅλα ἀποδίδονται στὴν Θεία Πρόνοια ποὺ κινεῖ τὰ νήματα τῆς ἱστορίας. Ἡ ἱστορικὴ συνείδηση ἀποκτᾷ οἰκουμενικὴ διάσταση: ἐνδιαφέρει ἡ ἐξιστόρηση τῆς πανανθρώπινης πορείας πρὸς τὴν σωτηρία. Ἡ Βίβλος εἶναι ἡ πηγὴ ἐμπνεύσεως αὐτῆς τῆς ἰδεολογικῆς στροφῆς. Τὰ γεγονότα καὶ ἡ πορεία τους ἑρμηνεύονται χριστολογικὰ καὶ κατ'ἐπέκταση σωτηριολογικὰ. Μέσα στὴν ἴδια ἀντίληψη περὶ ἱστορίας ὁ ῥόλος τοῦ ῥωμαϊκοῦ κράτους καὶ τοῦ ῥωμαίου αὐτοκράτορα ἀποκτοῦν νέα διάσταση. Ἀνάγεται σὲ «σκεῦος ἐκλογῆς» τοῦ Θεοῦ καὶ σὲ φορέα τῆς σωτηρίας τοῦ ἀνθρώπινου γένους. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἱστοριογραφία συνέβαλε στὴν διαμόρφωση αὐτῆς τῆς ἰδεολογίας περὶ ῥωμαϊκοῦ βασιλείου καὶ ῥωμαίου αὐτοκράτορα. Ἡ ἀρχὴ αὐτὴ θὰ ἀποτελέσει τὴν βασικὴ πολιτικὴ ἰδεολογία σὲ ὅλο τὸ βυζαντινὸ κόσμο.

\subsection{Ἐκπρόσωποι}

\lettrine{Κ}{ύριος} ἐκπρόσωπος τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστοριογραφίας καὶ εἰσηγητὴς τῆς νέας ἰδεολογίας ὑπῆρξε ὁ Eὐσέβιος Kαισαρείας (περίπου 263-340). Ἐπίσκοπος τῆς πόλεως Kαισάρειας στὴν Παλαιστίνη, εἶχε ἐντρυφήσει στὴν διδασκαλία τοῦ Ὠριγένη καὶ εἶχε ἀσπασθεῖ τὸν Ἀρειανισμὸ.

Ἦταν ὡς τόσο ἰδιαίτερα προσφιλὴς στὸν αὐτοκρατορικὸ περιβάλλον τῆς Kωνσταντινουπόλεως καὶ συνέθεσε τὸν ἐπικήδειο λόγο διὰ τὸν θάνατο τοῦ Mεγάλου Kωνσταντίνου. Tὸ συγγραφικὸ ἔργο του εἶναι τεράστιο. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία του, σὲ δέκα βιβλία, περιλαμβάνει τὴν ἱστορία τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὲς ἀρχές της ὡς τὸ 324 καὶ ἀποτελεῖ τὴν σημαντικότερη πηγὴ διὰ τὴν Ἐκκλησία τῶν ἀποστολικῶν χρόνων. Ὁ Eὐσέβιος ἑρμηνεύει χριστολογικὰ τὴν Bίβλο καὶ τὴν ἐπικαλεῖται ὡς ἀπόδειξη διὰ τὴν ἀναγνώριση τοῦ Θείου Λόγου. Mέσα στὸ ἴδιο πνεῦμα, ἡ Ῥωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία ἀναδεικνύεται ὡς τὸ χριστιανικὸ \textlatin{imperium}. Ἡ θεώρηση τῆς ἱστορίας, ὅπως ἐγκαινιάζεται μὲ τὴν \emph{Ἐκκλησιαστική Ἱστορία} τοῦ Eὐσεβίου, σηματοδοτεῖ τὴν βασικὴ «πολιτικὴ θεολογία» ποὺ διατρέχει τὸ Bυζάντιο: ὁ θρίαμβος τοῦ ῥωμαίου αὐτοκράτορα ἔχει θεϊκὴ προέλευση.

Σημαντικοὶ ἐκκλησιαστικοὶ συγγραφεῖς ἦταν: ὁ Σωκράτης Σχολαστικὸς, ὁ Σωζομενὸς, ὁ Θεοδώρητος Κύρου, ὁ Εὐάγριος Σχολαστικὸς. Ἐπὶ πλέον, ἀπὸ ἀποσπάσματα χαμένων ἐκκλησιαστικῶν ἱστοριῶν γνωρίζουμε ὀνόματα καὶ ἄλλων συγγραφέων ποὺ καλλιέργησαν τὸ εἶδος, ὅπως ὁ Φιλοστόργιος, ὁ Γελάσιος Καισαρείας, ὁ Γελάσιος Κυζικηνὸς, ὁ Ἰωάννης Διακρινόμενος, ὁ Ζαχαρίας Σχολαστικὸς κ.ἄ. Τέλος, ὁ Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος ἀναβίωσε τὸ εἶδος γύρῳ στὸ 1320, γράφοντας ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία μέχρι τὸ 610, στηρίχτηκε ὅμως ἀποκλειστικὰ στοὺς προγενέστερους ἱστορικοὺς.

\section{Κλασσικίζουσα ἱστοριογραφία}

\lettrine{Ἡ}{} κλασσικίζουσα βυζαντινὴ ἱστοριογραφία διαμορφώνεται μὲ βάση τὴν παράδοση τῆς κλασσικῆς ἱστορικῆς γραμματείας. Tὸ ὕφος, ἡ γλώσσα, ἡ ἱστορικὴ σκέψη ἀκολουθοῦν τὸ πρότυπο τῶν ἀρχαίων κλασσικῶν ἱστοριογράφων. Συχνὰ ἡ ἐπίδραση ἐξελίσσεται σὲ καταφανὴ μίμηση ἑνὸς συγκεκριμένου συγγραφέα. Οἱ κλασσικίζοντες ἱστορικοὶ τοῦ Βυζαντίου γράφουν σὲ αττικίζουσα γλώσσα, συχνὰ δυσπρόσιτη, καὶ σὲ λόγιο ῥητορικὸ ὕφος. Περιγράφουν στρατιωτικὰ καὶ πολιτικὰ γεγονότα μίας συγκεκριμένης καὶ σύντομης χρονικῆς περιόδου, κατὰ κανόνα σύγχρονης τοῦ ἱστορικοῦ. Ἀκολουθοῦν τὴν μέθοδο εἶτε τῆς αὐτοψίας καὶ τῆς αὐτηκοΐας εἶτε τῆς χρησιμοποιήσεως ἄμεσων πηγῶν.

Σύμφωνα μὲ τὴν κλασσικὴ ἀντίληψη τῆς ἱστορίας ἐνδιαφέρονται διὰ τὴν ἀντικειμενικότητα τῆς ἀφηγήσεώς τους, τὴν ὅσο τὸ δυνατὸν οὐδέτερη ἐξιστόρηση τῶν γεγονότων ποὺ περιγράφουν. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν χριστιανικὴ ἀντίληψη, ἡ ἱστορία δὲν ἐνδιαφέρει στὴν ἐξελικτική της πορεία οὖτε στὴν οἰκουμενικότητά της. Οἱ ἱστορικοὶ δείχνουν ὡς τόσο νὰ ἔχουν συνείδηση ὅτι τὸ ἔργο τους πρόκειται νὰ μείνει στὴν αἰωνιότητα, διὰ νὰ θυμίζει στὲς ἑπόμενες γενιές τὰ γεγονότα καὶ νὰ τὲς διδάσκει.

\subsection{Πρώϊμη Βυζαντινὴ περίοδος}

\lettrine{Ἡ}{} κλασσικίζουσα ἱστοριογραφία καλλιεργεῖται σὲ ὅλη τὴν διάρκεια τοῦ Βυζαντίου. Στὴν Πρώϊμη Βυζαντινὴ περίοδο καλλιεργεῖται εἶτε ἀπὸ ἐθ\-νικοὺς (εἰδωλολάτρες) συγγραφεῖς εἶτε ἀπὸ χριστιανοὺς. Μάλιστα τὰ ποσοστὰ ἀνατρέπονται προοδευτικὰ: στὸν 4ο καὶ 5ο αἰώνα ἡ πλειοψηφία ἀνήκει στοὺς ἐθνικοὺς, ἐν ᾧ ἀπὸ τὸν 6ο αἰώνα τὰ ἡνία παίρνουν πλέον ὁριστικὰ οἱ χριστιανοὶ. Ἡ θρησκευτικὴ διαφορὰ σημαίνει καὶ τὴν ἀντίστοιχη τοποθέτηση ὡς πρὸς τὴν ἱστορικὴ συγγραφὴ. Οἱ ἐθνικοὶ, νοσταλγοὶ τοῦ εἰδωλολατρικοῦ παρελθόντος, ἀνήκουν περισσότερο στὴν παράδοση τῆς Ὕστερης Ἀρχαιότητας παρὰ τοῦ Βυζαντίου. Οἱ χριστιανοὶ ἱστορικοὶ ἀντιθέτως ἐμβολιάζουν τὸ ἔργο τους μὲ τὴν χριστιανικὴ ἰδεολογία: ἡ χριστιανικὴ πίστη προβάλλεται ὡς «ἡ καθ'ἡμᾶς δόξα» καὶ ὁ αὐτοκράτορας περιβάλλεται μὲ ἱερὸ σεβασμὸ. Κοινὸ χαρακτηριστικὸ ὅλων ὅμως εἶναι ἡ ἀπαισιόδοξη στάση ἀπ'ἔναντι στὰ πράγματα, γεγονὸς ποὺ ἑρμηνεύεται ἀπὸ τὸ τέλος τοῦ ἀρχαίου κόσμου, ποὺ τοποθετεῖται αὐτὴ τὴν ἐποχὴ.

Οἱ περισσότεροι κλασσικίζοντες ἱστοριογράφοι διατέλεσαν ἀνώτεροι ὑπ\-άλληλοι (στρατιωτικοὶ ἀκόλουθοι, διπλωμάτες) στὴν ὑπηρεσία τοῦ αὐτοκράτορα. Ἠμποροῦσαν νὰ ἔχουν ἄμεση, προσωπικὴ ἐμπειρία τῶν γεγονότων ποὺ περιγράφουν. Στὲς ἐξαγγελίες τους, ποὺ προτάσσουν συνήθως στοὺς προλόγους τῶν ἔργων, δηλώνουν εὐαίσθητοι στὴν διαφύλαξη τῆς ἀλήθειας καὶ τῆς ἀντικειμενικότητας. Διαπιστώνουμε ὡς τόσο συχνὰ τὴν κατὰ παραγγελία συγγραφὴ, μὲ σκοπὸ τὸν ἠθελημένο ἐγκωμιασμὸ αὐτοκρατόρων. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ εἶναι περισσότερο δηλωτικὸ τῆς πολιτικῆς σημασίας ποὺ ἀντιπροσώπευε ἡ ἱστορία ὡς ὄργανο προβολῆς καὶ καταγραφῆς μίας ἐπικαιρότητας διὰ τὴν βυζαντινὴ αὐλὴ. Σὲ ἄλλες περιπτώσεις πάλι οἱ ἱστορικοὶ δὲν διστάζουν νὰ ἀσκήσουν τολμηρὴ κριτικὴ στοὺς αὐτοκράτορες.

Κλασσικίζοντες ἱστορικοὶ τῆς περιόδου αὐτῆς, ἐθνικοὶ ὡς πρὸς τὸ θρήσκευμα, εἶναι ὁ Εὐνάπιος ὁ ἐκ Σάρδεων, ὁ Ὀλυμπιόδωρος Θηβῶν, ὁ Πρίσκος Πανίτης, ὁ Μάλχος Φιλαδελφείας, ὁ Ζώσιμος. Τὸ ἔργο τῶν περισσοτέρων ἀπὸ τοὺς παρἀπάνω ἱστορικῶν σώζεται μόνο σὲ ἀποσπάσματα, μὲ ἐξαίρεση αὐτὸ τοῦ Ζώσιμου. Χαρακτηριστικὸ εἶναι ὅτι ὁ ἕνας συνεχίζει τὴν ἀφήγηση στὸ σημεῖο ποὺ τὴν εἶχε ἀφήσει ὁ προηγούμενος.

Ἀπὸ τοὺς χριστιανοὺς κλασσικίζοντες ἱστορικοὺς οἱ σημαντικότεροι εἶναι ὁ Προκόπιος Καισαρείας, ὁ Πέτρος πατρίκιος, ὁ Ἀγαθίας καὶ ὁ Θεοφύλακτος Σιμοκάττης.

\end{document}